Không gian tổ chức của liên hoan nằm trong khu vực Mẫu Sơn – vùng núi cao có cảnh quan tự nhiên đặc trưng, khí hậu mát mẻ và hệ thống tài nguyên văn hóa, sinh thái và tâm linh đa dạng. Theo tư liệu của địa phương, khu du lịch Mẫu Sơn còn gắn với các điểm như Trung tâm Núi Mẫu Sơn, Linh địa cổ và núi Phặt Chỉ, tạo nên một không gian kết hợp giữa du lịch nghỉ dưỡng, sinh thái và văn hóa tâm linh.
Đối tượng văn hóa và tín ngưỡng
Tuy vậy, trong chương trình của liên hoan có nội dung phục dựng, tái hiện lễ cúng Thần Núi của đồng bào Dao tại khu vực núi Phặt Chỉ. Nghi lễ này là một thành tố tín ngưỡng quan trọng được đưa vào không gian liên hoan nhằm giới thiệu với du khách một thực hành văn hóa truyền thống của cộng đồng cư dân bản địa. Năm 2013, tỉnh Lạng Sơn đã tổ chức phục dựng lễ cúng Thần Núi tại núi Phật Chỉ với ý nghĩa cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi.
Lịch sử hình thành và phát triển
Ngay từ giai đoạn này, liên hoan đã được định hướng như một hoạt động nhằm quảng bá và khai thác các tiềm năng của Mẫu Sơn. Báo Lạng Sơn năm 2010 cho biết sự kiện được kỳ vọng trở thành động lực thúc đẩy việc xây dựng các tour du lịch bản làng và chợ văn hóa trên đỉnh Mẫu Sơn, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng các dân tộc địa phương giới thiệu sản phẩm và sản vật của mình tới du khách.
Trong những năm sau đó, nội dung liên hoan ngày càng được mở rộng theo hướng kết hợp quảng bá du lịch với bảo tồn và giới thiệu văn hóa bản địa. Năm 2013, chương trình có hoạt động phục dựng lễ cúng Thần Núi của người Dao, giao lưu văn nghệ, trò chơi dân gian và đốt lửa trại; đến năm 2020, chương trình tiếp tục bao gồm phiên chợ vùng cao, giới thiệu sản vật, trình diễn trang phục dân tộc, hát Páo dung, thổi kèn pí lè và tái hiện một số thực hành văn hóa của đồng bào Dao.
Hiện nay, Liên hoan Du lịch Mẫu Sơn được huyện Lộc Bình xác định là một trong những sự kiện văn hóa – du lịch tiêu biểu của địa phương, nằm trong hệ thống các hoạt động khai thác và quảng bá sản phẩm du lịch của huyện.
Thời gian tổ chức
Chẳng hạn, Liên hoan năm 2010 được tổ chức trong ngày 9/7 và chương trình còn có các hoạt động kéo dài đến ngày 10/7; năm 2013, liên hoan diễn ra từ ngày 27 đến 28/4; năm 2017, khai mạc được dự kiến vào ngày 26/8; còn năm 2020, Liên hoan Du lịch Mẫu Sơn được tổ chức ngày 4/7. Những mốc thời gian này cho thấy sự kiện được điều chỉnh linh hoạt theo từng năm, gắn với kế hoạch xúc tiến du lịch và các sự kiện văn hóa của tỉnh.
Phần lễ
Một thành tố mang màu sắc tín ngưỡng nổi bật là lễ cúng Thần Núi của người Dao tại khu vực núi Phặt Chỉ, được phục dựng và tái hiện trong một số kỳ liên hoan. Hoạt động này tạo nên cầu nối giữa sự kiện du lịch đương đại với hệ thống tín ngưỡng dân gian của cộng đồng cư dân vùng Mẫu Sơn. Năm 2013, nghi lễ được phục dựng với ý nghĩa cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và mùa màng tốt tươi.
Việc đưa nghi lễ truyền thống vào chương trình liên hoan cần được nhìn nhận chủ yếu như một hoạt động giới thiệu và bảo tồn giá trị văn hóa, không đồng nhất hoàn toàn với một lễ hội thờ thần diễn ra độc lập trong đời sống tín ngưỡng cộng đồng.
Phần hội và các hoạt động văn hóa
Phần hội của Liên hoan Du lịch Mẫu Sơn mang tính phong phú và hướng mạnh đến trải nghiệm của du khách. Theo tài liệu giới thiệu chính thức của huyện Lộc Bình, khách tham dự có thể tham gia phiên chợ vùng cao; tham quan, trưng bày và mua bán sản vật địa phương; thi chơi gà 6 cựa Mẫu Sơn; thi Lày cỏ; trình diễn trang phục dân tộc; thổi kèn pí lè; hát Páo dung; trình diễn nấu rượu theo phương pháp truyền thống.
Ở các kỳ liên hoan trước, chương trình còn có cắm trại, kéo co, đẩy gậy, giao lưu văn nghệ, đốt lửa trại và các hoạt động thể thao khác. Những hoạt động này góp phần biến không gian Mẫu Sơn thành nơi giao lưu giữa cư dân địa phương, các đoàn tham dự và khách du lịch.
Những nội dung văn hóa đặc trưng
Đặc biệt, việc phục dựng lễ cúng Thần Núi của người Dao tại núi Phặt Chỉ tạo ra một lớp ý nghĩa tín ngưỡng cho chương trình. Bên cạnh giá trị giới thiệu văn hóa, nghi lễ còn phản ánh mối quan hệ giữa cộng đồng cư dân địa phương với không gian núi rừng và quan niệm cầu mong sự bình an, thuận lợi cho đời sống sản xuất.
Giá trị văn hóa và cộng đồng
Ở phương diện văn hóa, liên hoan tạo ra không gian để các cộng đồng Tày, Nùng, Dao và các nhóm cư dân khác giới thiệu trang phục, âm nhạc, ẩm thực, sản vật và những thực hành văn hóa đặc trưng của mình. Các tư liệu về những kỳ liên hoan cho thấy sự kiện không chỉ tập trung vào trình diễn trên sân khấu mà còn tạo cơ hội để cộng đồng trực tiếp tham gia vào chợ vùng cao, các trò chơi, hoạt động thể thao và giới thiệu sản phẩm.
Đối với cộng đồng địa phương, đây cũng là một không gian kết nối giữa văn hóa – sinh kế – du lịch. Việc giới thiệu nông sản, sản phẩm thủ công, ẩm thực và rượu truyền thống giúp các giá trị văn hóa vật chất trở thành một phần của sản phẩm du lịch, đồng thời mở rộng cơ hội để người dân tham gia vào chuỗi hoạt động phục vụ khách. Định hướng này đã được thể hiện từ năm 2010, khi tỉnh đặt vấn đề phát triển chợ văn hóa và các tour du lịch bản làng gắn với sinh kế của đồng bào dân tộc ở khu vực Mẫu Sơn.
Trong bối cảnh hiện nay, Liên hoan Du lịch Mẫu Sơn có thể được nhìn nhận như một sự kiện văn hóa – du lịch đương đại sử dụng các nguồn tài nguyên văn hóa bản địa để xây dựng hình ảnh điểm đến, đồng thời góp phần duy trì sự hiện diện của các thực hành văn hóa truyền thống trong đời sống du lịch của địa phương. Việc huyện Lộc Bình tiếp tục xác định Liên hoan Du lịch Mẫu Sơn là một trong những sự kiện văn hóa – du lịch tiêu biểu cho thấy vai trò của sự kiện này trong chiến lược quảng bá và phát triển du lịch địa phương.











