Lễ hội Thành Tuyên là lễ hội Trung thu đặc sắc được hình thành và phát triển tại Tuyên Quang. Theo địa giới hành chính hiện nay, các họat động trung tâm của lễ hội được tổ chức tại khu vực trung tâm tỉnh Tuyên Quang, nổi bật là Quảng trường Nguyễn Tất Thành, phường Minh Xuân và các tuyến đường, không gian công cộng của khu vực trung tâm. Lễ hội được duy trì hằng năm vào dịp Tết Trung thu và ngày càng mở rộng về quy mô, trở thành một sự kiện văn hóa – du lịch có sức thu hút lớn đối với người dân và du khách.
Khác với nhiều lễ hội truyền thống được hình thành xoay quanh một di tích, nhân vật lịch sử hoặc đối tượng tín ngưỡng cụ thể, Lễ hội Thành Tuyên được hình thành từ chính đời sống cộng đồng đô thị, trong đó nhân dân là chủ thể sáng tạo, tổ chức và thụ hưởng lễ hội. Đây cũng là đặc điểm quan trọng tạo nên diện mạo riêng của lễ hội.
Đối tượng thờ
Lễ hội Thành Tuyên không phải là lễ hội tín ngưỡng thờ thần, thánh hay một nhân vật lịch sử cụ thể, do đó không có đối tượng thờ phụng trung tâm theo cấu trúc của các lễ hội truyền thống tại đình, đền, miếu.
Nội dung cốt lõi của lễ hội gắn với Tết Trung thu và hoạt động vui chơi dành cho thiếu nhi, sau đó phát triển thành một sinh hoạt văn hóa cộng đồng với sự tham gia rộng rãi của nhiều tầng lớp nhân dân. Các mô hình đèn Trung thu được sáng tạo dựa trên hình tượng con vật, nhân vật trong truyện cổ tích, huyền thoại và những biểu tượng văn hóa, lịch sử, quê hương.
Vì vậy, khi phân loại về phương diện văn hóa, Lễ hội Thành Tuyên nên được nhìn nhận trước hết như một lễ hội cộng đồng đương đại gắn với văn hóa Trung thu, thay vì đặt trong nhóm lễ hội thờ phụng thần linh.
Lịch sử hình thành và phát triển
Lễ hội Thành Tuyên bắt nguồn từ năm 2004, khi một số hộ dân tại thành phố Tuyên Quang tự làm đèn ông sao và các mô hình con giống để tổ chức rước đèn, tạo niềm vui cho trẻ em trong dịp Trung thu. Từ những mô hình ban đầu có quy mô nhỏ, hoạt động này dần được nhiều tổ dân phố và cộng đồng dân cư hưởng ứng. Các mô hình đèn ngày càng được đầu tư công phu, trở thành điểm nhấn nổi bật trong không gian đô thị vào mỗi mùa Trung thu.
Trong giai đoạn 2004–2007, hoạt động chủ yếu mang tính tự phát và được người dân tại các tổ dân phố, phường tổ chức. Năm 2008, Lễ hội Thành Tuyên được nâng lên thành lễ hội cấp thành phố. Đến năm 2014, lễ hội trở thành sự kiện có quy mô cấp tỉnh. Từ đây, lễ hội được tổ chức ngày càng chuyên nghiệp, kết hợp với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch và quảng bá hình ảnh địa phương.
Điểm đáng chú ý trong quá trình phát triển của lễ hội là dù được nâng cấp về quy mô tổ chức, vai trò chủ thể của cộng đồng vẫn được duy trì. Những mô hình đèn khổng lồ được thiết kế, chế tác và trình diễn bởi người dân, tổ dân phố, cơ quan, đơn vị và các nhóm cộng đồng. Chính quá trình sáng tạo này đã làm cho lễ hội không ngừng biến đổi về hình thức mà vẫn giữ được nền tảng cộng đồng ban đầu.
Thời gian tổ chức
Lễ hội Thành Tuyên được tổ chức hằng năm vào dịp Tết Trung thu. Thời gian cụ thể của toàn bộ chuỗi hoạt động có thể thay đổi theo kế hoạch từng năm và thường kéo dài trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, thay vì chỉ tập trung vào một ngày rằm duy nhất.
Chẳng hạn, năm 2024, tỉnh Tuyên Quang tổ chức chuỗi hoạt động từ ngày 10/8 đến hết ngày 15/9 âm lịch, trong đó Đêm hội Thành Tuyên diễn ra vào tối 12/8 âm lịch. Năm 2026, theo kế hoạch của UBND tỉnh, Lễ hội Thành Tuyên được tổ chức từ ngày 19 đến 25/9/2026, với chương trình Đêm hội Thành Tuyên diễn ra tối 20/9/2026, tức ngày 10/8 âm lịch, tại Quảng trường Nguyễn Tất Thành, phường Minh Xuân.
Như vậy, về mặt thời gian, cần hiểu Lễ hội Thành Tuyên là một chuỗi sinh hoạt văn hóa kéo dài trong mùa Trung thu, trong đó đêm hội và hoạt động diễn diễu mô hình đèn là những điểm nhấn quan trọng.
Phần lễ
Do không phải là lễ hội thờ phụng nên Lễ hội Thành Tuyên không có phần lễ theo cấu trúc truyền thống gồm tế, lễ bái hay rước thần như nhiều lễ hội dân gian khác.
Thay vào đó, phần mang tính nghi lễ – sự kiện của lễ hội tập trung vào các chương trình khai mạc, Đêm hội Thành Tuyên và các hoạt động được tổ chức theo chương trình chính thức của tỉnh. Đây là những không gian tập trung đông người, trong đó các mô hình đèn Trung thu được trình diễn, giới thiệu và diễu hành, kết hợp với chương trình nghệ thuật, âm nhạc và các nội dung tôn vinh giá trị văn hóa địa phương.
Cách tổ chức này cho thấy Lễ hội Thành Tuyên là một dạng lễ hội cộng đồng đương đại, trong đó ranh giới giữa “phần lễ” và “phần hội” không hoàn toàn tách biệt như ở lễ hội truyền thống gắn với không gian đình, đền, miếu.
Phần hội
Phần hội là nội dung nổi bật và chiếm vị trí trung tâm trong cấu trúc của Lễ hội Thành Tuyên. Hoạt động đặc trưng nhất là diễu hành các mô hình đèn Trung thu khổng lồ trên đường phố. Những mô hình này do cộng đồng tự thiết kế và chế tác, với nội dung ngày càng phong phú, từ các con vật, nhân vật cổ tích đến các hình tượng lịch sử, văn hóa và biểu tượng gắn với quê hương Tuyên Quang.
Bên cạnh diễu hành đèn, tùy từng năm, lễ hội còn có nhiều chương trình văn hóa, thể thao và du lịch. Năm 2024, chương trình được tổ chức cùng các hoạt động như Ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc tỉnh Tuyên Quang, trình diễn di sản văn hóa phi vật thể, chương trình điện ảnh, hội chợ thương mại – du lịch và các hoạt động giới thiệu văn hóa, ẩm thực địa phương.
Những hoạt động này làm cho lễ hội vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện dành riêng cho trẻ em để trở thành một không gian sinh hoạt văn hóa công cộng có sự tham gia của nhiều thế hệ, từ thiếu nhi đến người cao tuổi, thanh niên, các nhóm cộng đồng và du khách.
Nghi thức và hình thức đặc trưng
Diễu diễu mô hình đèn Trung thu khổng lồ là hình thức đặc trưng nhất, đồng thời là dấu hiệu nhận diện của Lễ hội Thành Tuyên. Từ những chiếc đèn Trung thu nhỏ được làm cho trẻ em, người dân đã sáng tạo nên những mô hình có kích thước lớn, hình thức phong phú và ngày càng được đầu tư về kỹ thuật trình diễn.
Đáng chú ý, các mô hình không chỉ đơn thuần phục vụ việc chiếu sáng mà còn trở thành phương tiện kể chuyện bằng hình ảnh. Nội dung tạo hình có thể phản ánh thế giới cổ tích, truyền thuyết, con vật, nhân vật lịch sử hoặc những biểu tượng văn hóa của quê hương. Qua đó, đèn Trung thu trở thành một dạng thực hành sáng tạo cộng đồng, nơi người dân trực tiếp tham gia vào quá trình tạo dựng nội dung văn hóa của lễ hội.
Một đặc điểm quan trọng khác là tính xã hội hóa cao. Người dân không chỉ đứng xem mà còn trực tiếp làm đèn, tổ chức đoàn diễn diễu, tham gia biểu diễn, hóa trang, nhảy múa và các hoạt động bên lề. Chính sự tham gia trực tiếp này khiến lễ hội trở thành một không gian văn hóa do cộng đồng cùng kiến tạo.
Giá trị văn hóa và cộng đồng
Giá trị nổi bật nhất của Lễ hội Thành Tuyên nằm ở vai trò chủ thể của cộng đồng. Khác với nhiều lễ hội được phục dựng hoặc tổ chức chủ yếu từ một thiết chế quản lý văn hóa, Lễ hội Thành Tuyên khởi nguồn từ sáng kiến của người dân và phát triển từ dưới lên. Người dân vừa là người sáng tạo mô hình, tham gia tổ chức, trực tiếp trình diễn, vừa là đối tượng thụ hưởng những giá trị mà lễ hội tạo ra.
Lễ hội cũng tạo ra một không gian đặc biệt để duy trì văn hóa Trung thu trong đời sống đương đại. Những giá trị vốn quen thuộc như rước đèn, vui chơi, múa lân, biểu diễn âm nhạc và hình tượng dân gian được chuyển hóa thành những hình thức mới, phù hợp với môi trường đô thị và nhu cầu văn hóa hiện nay. Vì vậy, lễ hội cho thấy khả năng thích ứng của thực hành văn hóa truyền thống khi bước vào một không gian xã hội mới.
Từ góc độ cộng đồng, quá trình cùng nhau làm đèn, tham gia diễu hành và tổ chức các hoạt động lễ hội góp phần tạo dựng sự gắn kết giữa các tổ dân phố, nhóm cư dân và các thế hệ. Đồng thời, lễ hội đã trở thành một phương thức quảng bá hình ảnh Tuyên Quang thông qua chính sự sáng tạo của người dân địa phương. Đây cũng là cơ sở để lễ hội được định vị như một sản phẩm văn hóa – du lịch đặc trưng của tỉnh.
Quá trình phát triển của lễ hội còn được ghi nhận bằng nhiều kỷ lục của Việt Nam liên quan đến mô hình đèn Trung thu, mâm cỗ Trung thu và cặp đèn kéo quân. Năm 2024, nhãn hiệu “Thành Tuyên FESTIVAL” được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu, cho thấy thương hiệu của lễ hội đã được xác lập ở cấp độ pháp lý và trở thành một tài sản văn hóa – du lịch của địa phương.
Nhìn tổng thể, Lễ hội Thành Tuyên là một trường hợp tiêu biểu cho sự hình thành và phát triển của một lễ hội cộng đồng đương đại từ sáng kiến của cư dân địa phương. Sự kết hợp giữa văn hóa Trung thu, nghệ thuật tạo hình, diễn diễu đường phố và sự tham gia rộng rãi của cộng đồng đã tạo nên một hình thức lễ hội có diện mạo riêng, đồng thời cho thấy khả năng sáng tạo và tái cấu trúc các thực hành văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại.













