Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa, còn gọi là Lễ hội xuống đồng, là một lễ hội truyền thống tiêu biểu của huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. “Lồng Tồng” trong tiếng Tày – Nùng mang nghĩa “xuống đồng”, phản ánh trực tiếp đặc điểm của một lễ hội gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp. Tại Định Hóa, lễ hội hiện được tổ chức tại Quảng trường ATK Định Hóa, thị trấn Chợ Chu và trở thành một sự kiện văn hóa tiêu biểu của vùng chiến khu cách mạng ATK Định Hóa.

Lễ hội vốn mang đậm bản sắc văn hóa của người Tày, Nùng, nhưng trong quá trình phát triển đã trở thành không gian sinh họat văn hóa chung của nhiều cộng đồng dân tộc đang sinh sống trên địa bàn Định Hóa. Chính sự tham gia của người Tày, Sán Chay, Dao và các cộng đồng khác đã góp phần tạo nên diện mạo đa dạng của lễ hội trong đời sống đương đại.

Lồng Tồng là một sinh hoạt tín ngưỡng nông nghiệp, trong đó cộng đồng hướng đến Thần Nông và các vị thần linh được quan niệm là cai quản, phù trợ cho đất đai và sản xuất nông nghiệp. Nghi lễ thể hiện lòng biết ơn đối với đất, trời và thần linh, đồng thời gửi gắm mong ước về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc phát triển, con người khỏe mạnh và bản làng bình yên, no ấm.

Trong Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa hiện nay, nội dung tín ngưỡng còn được thể hiện qua những nghi lễ riêng của từng cộng đồng dân tộc. Người Tày và Sán Chay thực hành lễ cầu mùa, trong khi người Dao thực hành lễ cầu phúc, cầu lộc, cầu tài và cầu an. Sự hiện diện đồng thời của các nghi lễ này cho thấy lễ hội đã trở thành một không gian giao lưu và cộng hưởng giữa nhiều truyền thống tín ngưỡng của địa phương.

Lồng Tồng là loại hình lễ hội nông nghiệp cổ truyền của cư dân Tày, Nùng ở vùng Việt Bắc, gắn với thời điểm mở đầu một chu kỳ sản xuất mới. Tại Định Hóa, lễ hội được duy trì qua nhiều thế hệ và dần trở thành một sinh hoạt văn hóa quan trọng trong năm của cộng đồng địa phương. Cổng thông tin của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên xác định đây là một lễ hội mang tính chất nghi lễ nông nghiệp cổ xưa, đánh dấu thời điểm mở đầu mùa sản xuất mới.

Trong quá trình phát triển, Lồng Tồng Định Hóa không chỉ được duy trì trong phạm vi cộng đồng người Tày, Nùng mà ngày càng có sự tham gia của các dân tộc cùng sinh sống trong vùng. Ngày nay, lễ hội được định hướng như một biểu tượng của tình đoàn kết giữa các dân tộc vùng chiến khu ATK Định Hóa, đồng thời trở thành một hoạt động văn hóa lớn của địa phương vào dịp đầu xuân.

Một dấu mốc quan trọng trong quá trình bảo tồn là năm 2017, khi Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh góp phần khẳng định giá trị của lễ hội và tạo cơ sở cho công tác bảo tồn, phục hồi và phát huy các thực hành văn hóa truyền thống gắn với lễ hội.

Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa được tổ chức hằng năm vào ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Đây là thời điểm đầu xuân, đồng thời gắn với thời điểm bắt đầu một chu kỳ sản xuất nông nghiệp mới.

Trong những năm gần đây, lễ hội thường được tổ chức trong hai ngày, với các hoạt động văn hóa, nghi lễ và trò chơi dân gian được bố trí đan xen. Ngày mùng 9 thường có các hoạt động mở đầu và không gian văn hóa, trong khi ngày mùng 10 là thời điểm diễn ra các nghi lễ trọng tâm và khai hội. Chương trình cụ thể có thể được điều chỉnh theo từng năm.

Phần lễ của Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa tập trung vào những nghi thức tín ngưỡng mang dấu ấn nông nghiệp và đặc trưng văn hóa của các cộng đồng dân tộc địa phương.

Một trong những nội dung quan trọng là lễ cầu mùa của dân tộc Tày. Trong nghi lễ này, người dân chuẩn bị các lễ vật như cơm, xôi, gạo nếp và những sản vật của địa phương để dâng lên thần linh, cầu mong một năm mới thuận lợi, con người mạnh khỏe, làng bản bình yên và mùa màng tốt tươi.

Lễ cầu mùa của dân tộc Sán Chay có những lễ vật gắn trực tiếp với sản xuất nông nghiệp như các mô hình thu nhỏ của cày, bừa, cuốc, xẻng, trâu cùng các sản vật nông nghiệp như thóc, ngô, khoai, sắn. Những lễ vật này biểu đạt mong muốn về một mùa cày cấy thuận lợi và một vụ mùa bội thu.

Trong khi đó, Lễ cầu phúc của dân tộc Dao hướng đến những ước vọng về cầu phúc, cầu lộc, cầu tài và cầu an. Lễ vật có xôi nếp nhiều màu, gà, thủ lợn và rượu, thể hiện quan niệm về sự đủ đầy, hạnh phúc và bình an trong năm mới.

Bên cạnh các nghi lễ trên, chương trình lễ hội còn có lễ dâng hương tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Nhà tưởng niệm Người trên đỉnh Đèo De, xã Phú Đình. Nội dung này tạo nên một lớp ý nghĩa đặc biệt của lễ hội Định Hóa, khi truyền thống tín ngưỡng dân gian được đặt trong không gian lịch sử của căn cứ địa cách mạng ATK.

Một trong những nghi thức nổi bật nhất của Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa là lễ cày Tịch điền. Sau nghi lễ cầu mùa, thầy Tào, người Tày, thực hiện nghi thức tại ruộng, sau đó, một người nông dân Tày đại diện cho cộng đồng thực hiện những đường cày đầu tiên, tượng trưng cho việc mở đầu mùa sản xuất mới.

Lễ cày tịch điền trực tiếp tái hiện hoạt động lao động nông nghiệp trong không gian lễ hội. Nghi thức vừa mang ý nghĩa cầu mùa, vừa đánh dấu sự chuyển tiếp từ thời gian lễ nghi sang một chu kỳ sản xuất mới. Qua đó, lễ hội phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa đời sống tâm linh với hoạt động canh tác của cư dân nông nghiệp.

Sau phần lễ là hệ thống các hoạt động hội phong phú, trong đó có nhiều trò chơi dân gian và môn thể thao mang dấu ấn văn hóa vùng Việt Bắc. Những hoạt động thường được tổ chức gồm tung còn, kéo co, đẩy gậy, bịt mắt bắt dê, đi cầu thăng bằng, thi cà kheo, cờ tướng, thi cấy, giã bánh giầy và bắn nỏ.

Trong các hoạt động này, tung còn là một hình thức sinh hoạt nổi bật trong không gian lễ hội, thu hút sự tham gia của cả người dân địa phương và du khách. Bên cạnh các trò chơi dân gian, lễ hội những năm gần đây còn có các không gian giới thiệu văn hóa dân ca, di sản văn hóa phi vật thể, sản phẩm đặc trưng, ẩm thực địa phương và văn hóa trà.\

Nhờ đó, phần hội không chỉ tạo không khí vui tươi trong những ngày đầu năm mà còn trở thành môi trường để các thực hành văn hóa được trình diễn, trao truyền và tiếp cận với công chúng rộng rãi hơn.

Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa trước hết là một di sản văn hóa phản ánh thế giới quan và tín ngưỡng nông nghiệp của cư dân Tày, Nùng vùng Việt Bắc. Thông qua các nghi lễ cầu mùa, cày tịch điền và hệ thống lễ vật, lễ hội thể hiện mối quan hệ giữa con người với đất đai, tự nhiên và các lực lượng siêu nhiên được cộng đồng quan niệm là có khả năng chi phối mùa màng và cuộc sống.

Ở phương diện cộng đồng, lễ hội tạo ra một không gian để người dân cùng tham gia vào nghi lễ, vui chơi, giao lưu và trình diễn văn hóa. Đặc biệt, việc nhiều cộng đồng dân tộc cùng hiện diện trong một lễ hội đã mở rộng ý nghĩa ban đầu của Lồng Tồng từ một sinh hoạt nông nghiệp của người Tày thành một không gian văn hóa chung của các dân tộc vùng ATK Định Hóa.

Lễ hội đồng thời có mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống di sản lịch sử của ATK Định Hóa. Việc kết hợp giữa hoạt động tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn hóa dân gian và các hoạt động giới thiệu sản phẩm địa phương giúp lễ hội trở thành một điểm gặp gỡ giữa ký ức lịch sử, đời sống văn hóa và phát triển du lịch địa phương. Các cơ quan quản lý văn hóa của tỉnh đánh giá việc duy trì lễ hội có ý nghĩa trong bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc và giới thiệu các giá trị lịch sử, văn hóa của vùng ATK tới công chúng.

Với những giá trị đó, Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng đầu xuân mà còn là một không gian thực hành và tái tạo di sản, nơi các giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được cộng đồng địa phương duy trì trong đời sống đương đại.