Lễ hội Đền Bà Vũ được tổ chức tại Đền Bà Vũ, thuộc thôn Vũ Điện. Theo địa danh lịch sử trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, di tích thuộc xã Chân Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam; hiện nay địa điểm thuộc xã Bắc Lý, tỉnh Ninh Bình. Các nguồn chính thức của ngành văn hóa sau khi sắp xếp địa giới đã cập nhật địa điểm của Đền Bà Vũ theo đơn vị hành chính mới, trong khi hồ sơ ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023 vẫn sử dụng địa danh cũ là xã Chân Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam.
Đền nằm bên sông Hồng và là một di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, được xếp hạng từ năm 1993. Không gian di tích gắn chặt với truyền thuyết về Vũ Thị Thiết, nhân vật thường được biết đến qua truyện "Chuyện người con gái Nam Xương" của Nguyễn Dữ.
Đối tượng thờ
Đối tượng trung tâm của tín ngưỡng tại Đền Bà Vũ là Vũ Thị Thiết, được cộng đồng tôn là Thánh Mẫu hoặc Mẫu Hương Nương, gắn với hình tượng Vũ Nương trong truyền thuyết Người con gái Nam Xương.
Theo "Truyền kỳ mạn lục" của Nguyễn Dữ, Vũ Thị Thiết là người phụ nữ có phẩm hạnh, thủy chung với chồng và hết lòng chăm sóc mẹ già, con nhỏ. Sau khi bị chồng nghi oan, bà gieo mình xuống sông để chứng minh sự trong sạch. Câu chuyện về cuộc đời và cái chết của bà trở thành một biểu tượng văn học về phẩm hạnh, lòng thủy chung và bi kịch của người phụ nữ trong xã hội xưa.
Trong tín ngưỡng địa phương, hình tượng Vũ Thị Thiết không chỉ tồn tại như một nhân vật văn học mà đã được cộng đồng linh thiêng hóa và phụng thờ. Tư liệu của Cục Di sản văn hóa cho biết lễ hội được tổ chức nhằm tôn vinh phẩm chất của người thiếu phụ Nam Xương và giáo dục truyền thống cho các thế hệ sau.
Lịch sử hình thành di tích và lễ hội
Lịch sử Đền Bà Vũ gắn với quá trình cộng đồng địa phương tưởng niệm và tôn thờ Vũ Thị Thiết. Theo truyền thuyết và tư liệu lưu truyền tại địa phương, sau khi Vũ Thị Thiết qua đời, người dân đã lập nơi thờ phụng để tưởng nhớ một người phụ nữ được xem là có đức hạnh và từng có lòng thương người.
Bên cạnh lớp truyền thuyết về Vũ Nương, tư liệu địa phương còn lưu truyền câu chuyện bà từng giúp đỡ người dân trong thời điểm mất mùa, đói kém. Tuy nhiên, đây là những tư liệu thuộc lớp truyền thuyết, ngọc phả và ký ức cộng đồng, vì vậy cần được phân biệt với những dữ kiện lịch sử có thể kiểm chứng độc lập.
Đền Bà Vũ được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1993. Cũng trong năm 1993, lễ hội được phục hồi sau một thời gian dài gián đoạn. Theo Cục Di sản văn hóa, từ khi được phục hồi, lễ hội được cộng đồng thôn Vũ Điện duy trì tổ chức hằng năm với quy mô chủ yếu trong phạm vi thôn và xã.
Đặc biệt, ngày 6/3/2023, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 468/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội Đền Bà Vũ vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lọai hình Lễ hội truyền thống. Việc ghi danh khẳng định giá trị của lễ hội trong đời sống văn hóa cộng đồng và tạo thêm cơ sở cho công tác bảo tồn, phát huy di sản.
Thời gian tổ chức
Lễ hội Đền Bà Vũ được tổ chức hằng năm vào tháng Tám âm lịch, với thời gian hội kéo dài từ ngày 18 đến ngày 20 tháng 8 âm lịch; trong đó ngày 20 tháng 8 âm lịch là ngày chính hội, gắn với ngày mất được cộng đồng tưởng niệm của Bà Vũ. Thông tin này được ghi nhận trong các nguồn của ngành văn hóa và du lịch địa phương, đồng thời được đối chiếu với các thông tin về lễ hội trong những năm gần đây.
Ngày chính hội là thời điểm tập trung nhiều nghi lễ quan trọng, đặc biệt là nghi thức rước nước trên sông Hồng và rước kiệu, qua đó tạo nên diện mạo đặc trưng của lễ hội.
Phần lễ
Phần lễ của Lễ hội Đền Bà Vũ được tổ chức trong không khí trang nghiêm, tập trung vào các hoạt động tưởng niệm Thánh Mẫu và cầu mong bình an, mùa màng tốt tươi, cuộc sống no đủ.
Hệ thống nghi lễ được tư liệu hóa gồm tế cáo yết, tế Tam quan, tế Nữ quan, lễ mộc dục, lễ dâng hương, rước nước và rước kiệu. Một số chương trình lễ hội những năm gần đây còn tổ chức nghi thức diễn xướng “Nhớ ơn Thánh mẫu” và lễ thả hoa đăng vào buổi tối ngày chính hội.
Trong các nghi lễ trên, rước nước và rước kiệu là những hoạt động có quy mô cộng đồng lớn, đồng thời thể hiện rõ mối liên hệ giữa không gian thờ tự với môi trường sông nước nơi cộng đồng cư trú.
Phần hội
Bên cạnh phần lễ là các hoạt động hội với những trò chơi dân gian truyền thống. Các nguồn tư liệu về lễ hội ghi nhận một số trò chơi như kéo co, cờ người, leo cầu kiều, bắt vịt ở ao đền và bịt mắt đập niêu. Những hoạt động này tạo nên không khí vui tươi, đồng thời thu hút sự tham gia của người dân địa phương và khách thập phương.
Các hoạt động văn hóa, văn nghệ và diễn xướng cũng hiện diện trong không gian lễ hội. Năm 2024, chương trình lễ hội được địa phương giới thiệu có trống hội, múa sư tử, các điệu múa cổ và những bài thơ nói về Bà Vũ. Những hình thức diễn xướng này góp phần tái hiện ký ức văn hóa về nhân vật được thờ và làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng trong dịp hội.
Nghi thức đặc trưng
Rước nước trên sông Hồng là nghi thức nổi bật và có tính đặc trưng cao của Lễ hội Đền Bà Vũ. Đoàn rước xuất phát từ đền, với cờ thần, phướn, đội trống chiêng, đội khiêng chóe và đội tế, sau đó tiến ra khu vực bến sông để thực hiện nghi thức lấy nước. Nước được đưa về đền để dâng Thánh Mẫu trong những ngày hội.
Điểm đáng chú ý là nghi lễ này được thực hiện trong sự phối hợp giữa không gian trên bờ và không gian dưới nước. Đoàn rước đi theo đường bộ trong khi một bộ phận thực hiện nghi thức bằng thuyền trên sông. Tư liệu khảo sát về lễ hội cho biết trước khi lấy nước, đoàn còn thực hiện nghi thức trình và bái vọng tại khu vực Tam Quan, sau đó mới tiến hành nghi lễ trên sông.
Trong cách lý giải của cộng đồng, nước lấy từ sông Hồng vừa được dùng trong việc thờ cúng, vừa gắn với môi trường sinh tồn của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ. Nghi thức vì thế thể hiện đồng thời lòng thành kính với nhân vật được phụng thờ và ước vọng về mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống an lành.
Cùng với rước nước, rước kiệu cũng là một nghi thức quan trọng. Đoàn rước đi qua không gian làng, đưa hình ảnh và sự hiện diện thiêng của nhân vật được thờ đến gần hơn với cộng đồng. Trong ngày chính hội, các gia đình trong làng còn chuẩn bị lễ vật để nghênh đón đoàn rước khi đi qua khu dân cư.
Giá trị văn hóa và cộng đồng
Lễ hội Đền Bà Vũ trước hết là không gian tưởng niệm một nhân vật đã trở thành biểu tượng văn hóa về lòng thủy chung, phẩm hạnh và thân phận của người phụ nữ. Thông qua việc phụng thờ Vũ Thị Thiết, câu chuyện về Vũ Nương được duy trì không chỉ dưới hình thức văn học mà còn trong thực hành tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.
Lễ hội đồng thời phản ánh đặc điểm văn hóa của cộng đồng cư dân vùng châu thổ sông Hồng. Đặc biệt, nghi thức rước nước cho thấy sự gắn bó giữa thực hành tín ngưỡng với không gian sông nước và quan niệm về nguồn nước, mùa màng và cuộc sống của cư dân nông nghiệp. Đây là một phương diện quan trọng làm nên bản sắc riêng của lễ hội.
Ở phương diện cộng đồng, lễ hội là dịp để cư dân địa phương cùng chuẩn bị, thực hành nghi lễ và tham gia các hoạt động hội. Việc lễ hội được phục hồi từ năm 1993 và duy trì hằng năm cho thấy vai trò chủ thể của cộng đồng trong việc bảo tồn thực hành văn hóa. Hội thảo khoa học do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nam tổ chức năm 2012 cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn lễ hội trên cơ sở tôn trọng giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh và mong muốn của cộng đồng địa phương.
Việc Lễ hội Đền Bà Vũ được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023 là một dấu mốc quan trọng trong quá trình nhận diện và bảo tồn di sản. Lễ hội vì vậy không chỉ có ý nghĩa đối với cộng đồng Vũ Điện mà còn là một trường hợp tiêu biểu cho quá trình chuyển hóa một truyền thuyết văn học – dân gian thành đối tượng của thực hành tín ngưỡng và đời sống lễ hội đương đại.









