Lễ hội Cốm Tú Lệ – Hương sắc mùa thu và không gian văn hóa của người Thái
Bởi nhagiabach, 25 Tháng 8, 2026, 10:31
67 lượt xem
Gắn với truyền thống Mừng cơm mới của người Thái, Lễ hội Cốm Tú Lệ là dịp cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên, thần linh và cầu mong mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ. Những nghi lễ truyền thống cùng hội thi giã cốm góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và tri thức nông nghiệp địa phương.
Lễ hội Cốm Tú Lệ, hiện được tổ chức với chủ đề “Hương sắc mùa thu Tú Lệ”, diễn ra tại xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai. Theo địa danh hành chính trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, Tú Lệ thuộc huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Từ năm 2025, các nguồn của tỉnh Lào Cai sử dụng địa danh xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai. Lễ hội gắn với mùa thu họach lúa nếp Tan – giống nếp đặc sản tạo nên sản phẩm cốm nổi tiếng của Tú Lệ. Trong không gian văn hóa của cộng đồng người Thái, cốm không chỉ là một sản vật ẩm thực mà còn gắn với nghi lễ “Mừng cơm mới”, với các họat động cộng đồng và những thực hành văn hóa được duy trì vào mùa lúa chín.
Đối tượng tín ngưỡng
Lễ hội Cốm Tú Lệ không phải là lễ hội thờ một nhân vật lịch sử hoặc một vị thần cụ thể như nhiều lễ hội đình, đền ở đồng bằng Bắc Bộ. Hạt nhân tín ngưỡng của lễ hội là nghi lễ Mừng cơm mới của người Thái, trong đó cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên và các thần linh đã phù hộ cho mùa màng, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa vụ tiếp theo thuận lợi và cuộc sống của cộng đồng được bình an, sung túc. Vì vậy, đối tượng được hướng tới trong phần lễ nên được hiểu trong mối quan hệ giữa con người – tổ tiên – thần linh – mùa màng, phản ánh thế giới quan nông nghiệp của cộng đồng cư dân Thái tại Tú Lệ.
Lịch sử hình thành và quá trình phát triển
Hiện chưa tìm thấy tư liệu chính thống xác định chính xác năm hình thành Lễ hội Cốm Tú Lệ hoặc một mốc lịch sử cụ thể được xem là thời điểm khai hội. Các nguồn của địa phương cho thấy lễ hội được duy trì gắn với truyền thống Mừng cơm mới của người Thái và với mùa thu họach lúa nếp Tan. Theo tư liệu được công bố năm 2022, lễ hội truyền thống được tổ chức vào tháng 8 âm lịch hằng năm, trước thời điểm bước vào vụ thu họach lúa chín. Trong những năm gần đây, Lễ hội Cốm Tú Lệ được tổ chức trong khuôn khổ các họat động văn hóa – du lịch của địa phương, đồng thời trở thành một sự kiện nhằm bảo tồn, phục dựng và quảng bá các giá trị văn hóa của cộng đồng người Thái. Năm 2022, lễ hội được tổ chức tại thôn Pom Ban trong khuôn khổ chuỗi họat động hưởng ứng việc UNESCO ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân lọai. Đến năm 2025 và 2026, lễ hội tiếp tục được địa phương tổ chức với quy mô và nội dung phong phú hơn, kết hợp giữa nghi lễ truyền thống, trình diễn nghề làm cốm, hoạt động thể thao, trò chơi dân gian, trưng bày sản phẩm và trải nghiệm du lịch cộng đồng.
Thời gian tổ chức
Theo tư liệu về truyền thống địa phương, Lễ hội Cốm Tú Lệ thường gắn với tháng 8 âm lịch, thời điểm đồng ruộng bước vào vụ thu hoạch và người dân bắt đầu làm cốm từ những bông lúa nếp còn non. Trong hình thức tổ chức hiện nay, thời gian lễ hội được xác định theo kế hoạch cụ thể của từng năm. Năm 2026, Lễ hội Cốm “Hương sắc mùa thu Tú Lệ” được tổ chức trong hai ngày 22 và 23/8/2026 tại xã Tú Lệ, với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trải nghiệm gắn với nghề làm cốm. Trước đó, năm 2025, lễ hội diễn ra trong khoảng thời gian từ ngày 13 đến ngày 21/9, trong đó chương trình chính được khai mạc ngày 20/9 tại Khu nghỉ dưỡng Le Champ, thôn Nước Nóng, xã Tú Lệ.
Phần lễ
Trọng tâm của phần lễ là lễ cúng “Mừng cơm mới”, một thực hành tín ngưỡng gắn với chu kỳ nông nghiệp của cộng đồng người Thái. Lễ được thực hiện khi vụ mùa cho thu hoạch, thể hiện sự biết ơn đối với tổ tiên và thần linh đã phù hộ để người dân có mùa màng tốt tươi. Đồng thời, nghi lễ gửi gắm mong ước về mưa thuận gió hòa, mùa vụ thuận lợi, con người khỏe mạnh và cuộc sống no đủ. Thầy mo thực hành lễ cúng mừng cơm mới của người Thái tại Tú Lệ
Trong lễ cúng, các lễ vật truyền thống được chuẩn bị và dâng lên thần linh, trong đó có cốm, thịt lợn, thịt gà và rượu. Nghi lễ do người chủ tế, được địa phương gọi là thầy mo, thực hiện. Theo tư liệu năm 2025, thầy mo giữ vai trò đọc lời khấn, mời các thần linh về chứng giám và cầu mong mùa màng, sức khỏe và cuộc sống tốt lành cho cộng đồng. Mâm cỗ truyền thống của người Thái ở Tú Lệ dâng lên cho thần linh để tạ ơn
Như vậy, phần lễ của Lễ hội Cốm Tú Lệ đặt sản vật của mùa vụ vào một không gian thiêng, trong đó cốm vừa là sản phẩm của lao động nông nghiệp, vừa trở thành lễ vật biểu đạt lòng biết ơn và sự gắn kết của con người với thế giới thần linh, tổ tiên.
Phần hội
Sau phần lễ, lễ hội chuyển sang các hoạt động hội với trọng tâm là hội thi giã cốm. Đây là nội dung đã được tổ chức trong nhiều kỳ lễ hội và là một trong những hoạt động tiêu biểu nhất của Lễ hội Cốm Tú Lệ. Tại hội thi, các đội đến từ các thôn, bản của xã thực hiện các công đoạn làm cốm từ chọn lúa, tuốt và sàng hạt, rang thóc, giã cốm đến gói cốm. Năm 2022, hội thi có sự tham gia của các đội đến từ 9 thôn, bản của xã Tú Lệ, mỗi đội gồm bốn thí sinh. Việc tái hiện toàn bộ quá trình làm cốm ngay trong không gian lễ hội giúp biến một nghề thủ công gia đình thành hoạt động trình diễn mang tính cộng đồng. Phần thi giã cốm là điểm nhấn tại Lễ hội cốm
Bên cạnh hội thi giã cốm, lễ hội còn có các hoạt động văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Trong chương trình năm 2025 có hội chọi dê, các môn thể thao dân gian, gian hàng giới thiệu sản phẩm và mâm cỗ truyền thống; du khách còn được trải nghiệm trực tiếp quy trình làm cốm nếp Tan cùng người dân tại thôn Nà Lóng. Các gian hàng trưng bày, giới thiệu sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương
Đến năm 2026, chương trình tiếp tục mở rộng với không gian trưng bày cốm và sản phẩm chế biến từ cốm, các sản phẩm OCOP, trình diễn trang phục dân tộc, chợ đêm ẩm thực, phiên chợ nông sản, cùng các trò chơi và môn thể thao truyền thống như đẩy gậy, đi cà kheo, trèo cột mỡ, bịt mắt bắt vịt, đánh yến, tó mác lẹ, tu lu và pa pao.
Nghi thức và hoạt động đặc trưng
Nét đặc trưng nổi bật nhất của Lễ hội Cốm Tú Lệ là sự kết hợp giữa nghi lễ Mừng cơm mới và trình diễn quy trình làm cốm. Hai yếu tố này tạo nên mối liên hệ trực tiếp giữa tín ngưỡng nông nghiệp với hoạt động sản xuất và đời sống thường nhật của cộng đồng. Lễ Mừng Cơm mới là nghi lễ truyền thống quan trọng tại Lễ hội Cốm Tú Lệ, thể hiện lòng biết ơn đất trời, cầu mong mùa màng bội thu và cuộc sống bình an cho bản làng
Trong đó, lễ cúng Mừng cơm mới là phần thực hành tín ngưỡng tiêu biểu, còn hội thi giã cốm là hoạt động hội nổi bật. Các thí sinh thực hiện những công đoạn vốn thuộc về đời sống sản xuất của người dân, từ thu hái lúa non đến rang và giã cốm. Tiếng chày giã cốm, sự phối hợp giữa những người tham gia và hình ảnh sản phẩm cốm được hoàn thiện ngay tại lễ hội làm cho quá trình sản xuất trở thành một hình thức biểu đạt văn hóa trực quan. Thiếu nữ Thái thực hiện công đoạn giã cốm
Bên cạnh đó, việc tổ chức trải nghiệm làm cốm cùng người dân trong những năm gần đây mở rộng không gian của lễ hội từ cộng đồng địa phương sang khách tham quan, đồng thời giúp giới thiệu trực tiếp kỹ năng chế biến truyền thống và giá trị của nếp Tan Tú Lệ.
Giá trị văn hóa và cộng đồng
Lễ hội Cốm Tú Lệ trước hết phản ánh văn hóa nông nghiệp của cộng đồng người Thái, trong đó mùa thu hoạch không chỉ là thời điểm tạo ra sản phẩm vật chất mà còn là một thời điểm thiêng, khi cộng đồng thực hiện nghi thức cảm tạ tổ tiên và thần linh. Lễ Mừng cơm mới vì thế thể hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, mùa màng và thế giới tâm linh. Lễ hội cũng góp phần lưu giữ tri thức và kỹ năng chế biến cốm truyền thống. Các công đoạn chọn lúa, rang và giã cốm được truyền lại trong đời sống cộng đồng và được tái hiện trong hội thi, qua đó tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận và thực hành những kỹ năng gắn với sản xuất nông nghiệp truyền thống. Một giá trị đáng chú ý khác nằm ở mối quan hệ giữa văn hóa, sản vật và sinh kế địa phương. Cốm Tú Lệ được làm từ giống nếp Tan đặc sản của vùng; sản phẩm gạo nếp Tan và cốm Tú Lệ đã được chứng nhận OCOP. Việc tổ chức lễ hội góp phần quảng bá sản phẩm địa phương, khuyến khích duy trì vùng sản xuất nếp Tan và tạo thêm cơ hội kết nối giữa văn hóa bản địa với du lịch cộng đồng. Trong bối cảnh hiện nay, Lễ hội Cốm Tú Lệ đã phát triển thành một không gian văn hóa – du lịch, nhưng phần cốt lõi vẫn nằm ở mùa vụ, sản vật và cộng đồng. Việc duy trì lễ cúng Mừng cơm mới, hội thi giã cốm và các hoạt động văn hóa dân gian giúp lễ hội tiếp tục gắn với đời sống của cư dân địa phương, đồng thời tạo ra một hình thức giới thiệu bản sắc Thái thông qua chính những thực hành văn hóa đang được cộng đồng duy trì. Các nguồn của địa phương cũng xác định mục tiêu của lễ hội là bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa, phát triển du lịch và nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm cốm Tú Lệ.
Lễ hội Cốm Tú Lệ – Hương sắc mùa thu và không gian văn hóa của người Thái
Bởi nhagiabach, 25/8/2026 (10:31)67 lượt xem
Gắn với truyền thống Mừng cơm mới của người Thái, Lễ hội Cốm Tú Lệ là dịp cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên, thần linh và cầu mong mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ. Những nghi lễ truyền thống cùng hội thi giã cốm góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và tri thức nông nghiệp địa phương.
Lễ hội Cốm Tú Lệ, hiện được tổ chức với chủ đề “Hương sắc mùa thu Tú Lệ”, diễn ra tại xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai. Theo địa danh hành chính trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, Tú Lệ thuộc huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Từ năm 2025, các nguồn của tỉnh Lào Cai sử dụng địa danh xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai. Lễ hội gắn với mùa thu họach lúa nếp Tan – giống nếp đặc sản tạo nên sản phẩm cốm nổi tiếng của Tú Lệ. Trong không gian văn hóa của cộng đồng người Thái, cốm không chỉ là một sản vật ẩm thực mà còn gắn với nghi lễ “Mừng cơm mới”, với các họat động cộng đồng và những thực hành văn hóa được duy trì vào mùa lúa chín.
Đối tượng tín ngưỡng
Lễ hội Cốm Tú Lệ không phải là lễ hội thờ một nhân vật lịch sử hoặc một vị thần cụ thể như nhiều lễ hội đình, đền ở đồng bằng Bắc Bộ. Hạt nhân tín ngưỡng của lễ hội là nghi lễ Mừng cơm mới của người Thái, trong đó cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên và các thần linh đã phù hộ cho mùa màng, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa vụ tiếp theo thuận lợi và cuộc sống của cộng đồng được bình an, sung túc. Vì vậy, đối tượng được hướng tới trong phần lễ nên được hiểu trong mối quan hệ giữa con người – tổ tiên – thần linh – mùa màng, phản ánh thế giới quan nông nghiệp của cộng đồng cư dân Thái tại Tú Lệ.
Lịch sử hình thành và quá trình phát triển
Hiện chưa tìm thấy tư liệu chính thống xác định chính xác năm hình thành Lễ hội Cốm Tú Lệ hoặc một mốc lịch sử cụ thể được xem là thời điểm khai hội. Các nguồn của địa phương cho thấy lễ hội được duy trì gắn với truyền thống Mừng cơm mới của người Thái và với mùa thu họach lúa nếp Tan. Theo tư liệu được công bố năm 2022, lễ hội truyền thống được tổ chức vào tháng 8 âm lịch hằng năm, trước thời điểm bước vào vụ thu họach lúa chín. Trong những năm gần đây, Lễ hội Cốm Tú Lệ được tổ chức trong khuôn khổ các họat động văn hóa – du lịch của địa phương, đồng thời trở thành một sự kiện nhằm bảo tồn, phục dựng và quảng bá các giá trị văn hóa của cộng đồng người Thái. Năm 2022, lễ hội được tổ chức tại thôn Pom Ban trong khuôn khổ chuỗi họat động hưởng ứng việc UNESCO ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân lọai. Đến năm 2025 và 2026, lễ hội tiếp tục được địa phương tổ chức với quy mô và nội dung phong phú hơn, kết hợp giữa nghi lễ truyền thống, trình diễn nghề làm cốm, hoạt động thể thao, trò chơi dân gian, trưng bày sản phẩm và trải nghiệm du lịch cộng đồng.
Thời gian tổ chức
Theo tư liệu về truyền thống địa phương, Lễ hội Cốm Tú Lệ thường gắn với tháng 8 âm lịch, thời điểm đồng ruộng bước vào vụ thu hoạch và người dân bắt đầu làm cốm từ những bông lúa nếp còn non. Trong hình thức tổ chức hiện nay, thời gian lễ hội được xác định theo kế hoạch cụ thể của từng năm. Năm 2026, Lễ hội Cốm “Hương sắc mùa thu Tú Lệ” được tổ chức trong hai ngày 22 và 23/8/2026 tại xã Tú Lệ, với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trải nghiệm gắn với nghề làm cốm. Trước đó, năm 2025, lễ hội diễn ra trong khoảng thời gian từ ngày 13 đến ngày 21/9, trong đó chương trình chính được khai mạc ngày 20/9 tại Khu nghỉ dưỡng Le Champ, thôn Nước Nóng, xã Tú Lệ.
Phần lễ
Trọng tâm của phần lễ là lễ cúng “Mừng cơm mới”, một thực hành tín ngưỡng gắn với chu kỳ nông nghiệp của cộng đồng người Thái. Lễ được thực hiện khi vụ mùa cho thu hoạch, thể hiện sự biết ơn đối với tổ tiên và thần linh đã phù hộ để người dân có mùa màng tốt tươi. Đồng thời, nghi lễ gửi gắm mong ước về mưa thuận gió hòa, mùa vụ thuận lợi, con người khỏe mạnh và cuộc sống no đủ. Thầy mo thực hành lễ cúng mừng cơm mới của người Thái tại Tú Lệ
Trong lễ cúng, các lễ vật truyền thống được chuẩn bị và dâng lên thần linh, trong đó có cốm, thịt lợn, thịt gà và rượu. Nghi lễ do người chủ tế, được địa phương gọi là thầy mo, thực hiện. Theo tư liệu năm 2025, thầy mo giữ vai trò đọc lời khấn, mời các thần linh về chứng giám và cầu mong mùa màng, sức khỏe và cuộc sống tốt lành cho cộng đồng. Mâm cỗ truyền thống của người Thái ở Tú Lệ dâng lên cho thần linh để tạ ơn
Như vậy, phần lễ của Lễ hội Cốm Tú Lệ đặt sản vật của mùa vụ vào một không gian thiêng, trong đó cốm vừa là sản phẩm của lao động nông nghiệp, vừa trở thành lễ vật biểu đạt lòng biết ơn và sự gắn kết của con người với thế giới thần linh, tổ tiên.
Phần hội
Sau phần lễ, lễ hội chuyển sang các hoạt động hội với trọng tâm là hội thi giã cốm. Đây là nội dung đã được tổ chức trong nhiều kỳ lễ hội và là một trong những hoạt động tiêu biểu nhất của Lễ hội Cốm Tú Lệ. Tại hội thi, các đội đến từ các thôn, bản của xã thực hiện các công đoạn làm cốm từ chọn lúa, tuốt và sàng hạt, rang thóc, giã cốm đến gói cốm. Năm 2022, hội thi có sự tham gia của các đội đến từ 9 thôn, bản của xã Tú Lệ, mỗi đội gồm bốn thí sinh. Việc tái hiện toàn bộ quá trình làm cốm ngay trong không gian lễ hội giúp biến một nghề thủ công gia đình thành hoạt động trình diễn mang tính cộng đồng. Phần thi giã cốm là điểm nhấn tại Lễ hội cốm
Bên cạnh hội thi giã cốm, lễ hội còn có các hoạt động văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Trong chương trình năm 2025 có hội chọi dê, các môn thể thao dân gian, gian hàng giới thiệu sản phẩm và mâm cỗ truyền thống; du khách còn được trải nghiệm trực tiếp quy trình làm cốm nếp Tan cùng người dân tại thôn Nà Lóng. Các gian hàng trưng bày, giới thiệu sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương
Đến năm 2026, chương trình tiếp tục mở rộng với không gian trưng bày cốm và sản phẩm chế biến từ cốm, các sản phẩm OCOP, trình diễn trang phục dân tộc, chợ đêm ẩm thực, phiên chợ nông sản, cùng các trò chơi và môn thể thao truyền thống như đẩy gậy, đi cà kheo, trèo cột mỡ, bịt mắt bắt vịt, đánh yến, tó mác lẹ, tu lu và pa pao.
Nghi thức và hoạt động đặc trưng
Nét đặc trưng nổi bật nhất của Lễ hội Cốm Tú Lệ là sự kết hợp giữa nghi lễ Mừng cơm mới và trình diễn quy trình làm cốm. Hai yếu tố này tạo nên mối liên hệ trực tiếp giữa tín ngưỡng nông nghiệp với hoạt động sản xuất và đời sống thường nhật của cộng đồng. Lễ Mừng Cơm mới là nghi lễ truyền thống quan trọng tại Lễ hội Cốm Tú Lệ, thể hiện lòng biết ơn đất trời, cầu mong mùa màng bội thu và cuộc sống bình an cho bản làng
Trong đó, lễ cúng Mừng cơm mới là phần thực hành tín ngưỡng tiêu biểu, còn hội thi giã cốm là hoạt động hội nổi bật. Các thí sinh thực hiện những công đoạn vốn thuộc về đời sống sản xuất của người dân, từ thu hái lúa non đến rang và giã cốm. Tiếng chày giã cốm, sự phối hợp giữa những người tham gia và hình ảnh sản phẩm cốm được hoàn thiện ngay tại lễ hội làm cho quá trình sản xuất trở thành một hình thức biểu đạt văn hóa trực quan. Thiếu nữ Thái thực hiện công đoạn giã cốm
Bên cạnh đó, việc tổ chức trải nghiệm làm cốm cùng người dân trong những năm gần đây mở rộng không gian của lễ hội từ cộng đồng địa phương sang khách tham quan, đồng thời giúp giới thiệu trực tiếp kỹ năng chế biến truyền thống và giá trị của nếp Tan Tú Lệ.
Giá trị văn hóa và cộng đồng
Lễ hội Cốm Tú Lệ trước hết phản ánh văn hóa nông nghiệp của cộng đồng người Thái, trong đó mùa thu hoạch không chỉ là thời điểm tạo ra sản phẩm vật chất mà còn là một thời điểm thiêng, khi cộng đồng thực hiện nghi thức cảm tạ tổ tiên và thần linh. Lễ Mừng cơm mới vì thế thể hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, mùa màng và thế giới tâm linh. Lễ hội cũng góp phần lưu giữ tri thức và kỹ năng chế biến cốm truyền thống. Các công đoạn chọn lúa, rang và giã cốm được truyền lại trong đời sống cộng đồng và được tái hiện trong hội thi, qua đó tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận và thực hành những kỹ năng gắn với sản xuất nông nghiệp truyền thống. Một giá trị đáng chú ý khác nằm ở mối quan hệ giữa văn hóa, sản vật và sinh kế địa phương. Cốm Tú Lệ được làm từ giống nếp Tan đặc sản của vùng; sản phẩm gạo nếp Tan và cốm Tú Lệ đã được chứng nhận OCOP. Việc tổ chức lễ hội góp phần quảng bá sản phẩm địa phương, khuyến khích duy trì vùng sản xuất nếp Tan và tạo thêm cơ hội kết nối giữa văn hóa bản địa với du lịch cộng đồng. Trong bối cảnh hiện nay, Lễ hội Cốm Tú Lệ đã phát triển thành một không gian văn hóa – du lịch, nhưng phần cốt lõi vẫn nằm ở mùa vụ, sản vật và cộng đồng. Việc duy trì lễ cúng Mừng cơm mới, hội thi giã cốm và các hoạt động văn hóa dân gian giúp lễ hội tiếp tục gắn với đời sống của cư dân địa phương, đồng thời tạo ra một hình thức giới thiệu bản sắc Thái thông qua chính những thực hành văn hóa đang được cộng đồng duy trì. Các nguồn của địa phương cũng xác định mục tiêu của lễ hội là bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa, phát triển du lịch và nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm cốm Tú Lệ.