Lễ giỗ Đức Thánh Trần là lễ hội truyền thống gắn với Đền Trần Thương, nay thuộc xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình. Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, di tích thuộc xã Nhân Đạo, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Đền Trần Thương hiện được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015 của Thủ tướng Chính phủ.
Lễ giỗ được tổ chức trong không gian di tích Đền Trần Thương, một địa điểm thờ tự quan trọng gắn với Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Trong đời sống tín ngưỡng dân gian, ông được tôn xưng là Đức Thánh Trần và được nhân dân suy tôn là “Đức Thánh Cha”.
Đối tượng thờ
Đối tượng trung tâm của lễ giỗ là Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn (1228–1300), vị danh tướng kiệt xuất của nhà Trần, người giữ vai trò quan trọng trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thế kỷ XIII. Tại Đền Trần Thương, ngoài Hưng Đạo Đại vương, hệ thống thờ tự còn bao gồm gia quyến và các bộ tướng của ông. Cung Đệ Nhất, còn gọi là cung Cấm, đặt ban thờ Đức Thánh Trần ở vị trí trung tâm; hai bên là ban thờ vọng Đức Vương Phụ và Đức Vương Mẫu.
Việc thờ phụng Trần Quốc Tuấn tại Đền Trần Thương gắn với quá trình nhân dân địa phương tưởng niệm công lao của vị anh hùng dân tộc và lưu giữ ký ức về vai trò của vùng đất này trong lịch sử kháng chiến chống quân Nguyên – Mông.
Lịch sử hình thành
Lịch sử của Đền Trần Thương gắn với truyền thuyết về hệ thống kho lương do Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn tổ chức trên vùng đất này trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông. Theo tư liệu do ngành du lịch Ninh Bình công bố, chữ “Thương” trong tên gọi Trần Thương mang nghĩa là kho chứa lúa; vùng đất này từng được xác định là nơi đặt kho lương chính trong hệ thống sáu kho lương phục vụ cuộc kháng chiến năm 1285. Sau chiến thắng, Hưng Đạo Đại vương được cho là đã cắm sinh phần và lấy cư dân nơi đây làm tạo lệ, từ đó hình thành tên gọi Trần Thương.
Ngôi đền hiện nay được xây dựng vào thời Hậu Lê trên nền kho lương được truyền lại là của nhà Trần. Di tích vì thế không chỉ là nơi thờ Đức Thánh Trần mà còn lưu giữ ký ức lịch sử về hoạt động quân sự, hậu cần và sự hiện diện của triều Trần tại khu vực. Năm 1989, Đền Trần Thương được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia; đến năm 2015 được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Thời gian tổ chức
Lễ giỗ Đức Thánh Trần tại Đền Trần Thương được tổ chức vào trung tuần tháng Tám âm lịch, với kỳ hội truyền thống từ ngày 18 đến ngày 20 tháng 8 âm lịch. Ngày 20 tháng 8 âm lịch là ngày chính kỵ, tưởng niệm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
Trong năm 2025, lễ hội truyền thống Đền Trần Thương và lễ tưởng niệm 725 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn được tổ chức từ ngày 16 đến ngày 20 tháng 8 âm lịch; chương trình chính diễn ra trong những ngày 18–20 tháng Tám.
Phần lễ
Phần lễ được tổ chức trang nghiêm, tập trung vào hoạt động tưởng niệm và dâng hương Đức Thánh Trần. Theo chương trình lễ hội năm 2025, các nghi lễ truyền thống gồm lễ xin Đức Thánh cho nhân dân mở cửa đền và tổ chức lễ hội, tế lễ cổ truyền, lễ thả đèn hoa đăng, lễ tưởng niệm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương và lễ tạ.
Trong đó, lễ tưởng niệm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương vào ngày 20 tháng 8 âm lịch là tâm điểm của kỳ lễ. Tại nghi lễ này, nhân dân và đại biểu thực hiện dâng hương, tưởng niệm cuộc đời và sự nghiệp của Trần Quốc Tuấn, qua đó thể hiện lòng thành kính đối với vị anh hùng dân tộc và những người có công với đất nước.
Phần hội
Bên cạnh các nghi lễ tín ngưỡng, lễ hội Đền Trần Thương có hệ thống hoạt động hội phong phú, kết hợp giữa diễn xướng, văn nghệ, thể thao và các trò chơi dân gian. Chương trình năm 2025 có giao lưu trống hội, liên hoan diễn xướng Chầu văn và hát văn, giao lưu thơ ca, hát dân ca truyền thống trên hồ Trần Thương, kéo co, các trò chơi dân gian và thi nấu cỗ cúng dâng Thánh. Ngoài ra còn có biểu diễn chèo Huyền Sử Trần Thương và chương trình văn nghệ Đêm hội Trần Thương.
Những hoạt động này làm cho không gian lễ giỗ không chỉ giới hạn trong phạm vi nghi lễ thờ cúng mà còn trở thành môi trường sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi các hình thức diễn xướng và trò chơi truyền thống được tiếp tục thực hành trong đời sống đương đại.
Nghi thức đặc trưng
Một đặc điểm nổi bật của lễ giỗ Đức Thánh Trần tại Đền Trần Thương là sự kết hợp giữa nghi lễ tưởng niệm Hưng Đạo Đại vương với các thực hành văn hóa gắn với ký ức về kho lương Trần. Trong hệ thống lễ hội của di tích, nghi lễ phát lương đầu năm được tổ chức vào đêm 14, rạng sáng 15 tháng Giêng, còn kỳ lễ tháng Tám tập trung vào việc tưởng niệm ngày mất của Đức Thánh Trần. Hai hoạt động này tạo nên hai thời điểm tín ngưỡng quan trọng trong năm tại Đền Trần Thương.
Trong kỳ lễ tháng 8, tế lễ cổ truyền, dâng hương và lễ tưởng niệm ngày 20 tháng 8 là những nghi thức giữ vị trí trung tâm. Bên cạnh đó, lễ thả đèn hoa đăng được tổ chức vào ngày 19 tháng Tám trong chương trình năm 2025, tạo nên một không gian tưởng niệm giàu tính biểu tượng bên cạnh các nghi lễ tế tự truyền thống.
Giá trị văn hóa và cộng đồng
Lễ giỗ Đức Thánh Trần trước hết là một hình thức thực hành tín ngưỡng nhằm tưởng nhớ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn – nhân vật được cộng đồng tôn kính như một vị thánh có công với quốc gia. Thông qua việc duy trì ngày giỗ, cộng đồng địa phương tiếp tục tái hiện và truyền trao ký ức về nhân vật lịch sử, đồng thời thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” trong đời sống văn hóa.
Lễ hội đồng thời góp phần duy trì mối liên hệ giữa di tích lịch sử, ký ức về triều Trần và đời sống cộng đồng đương đại. Các hoạt động tế lễ, diễn xướng, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian tạo ra những không gian để người dân cùng tham dự, qua đó duy trì tính cộng đồng của lễ hội và tạo điều kiện cho các thực hành văn hóa được trao truyền giữa các thế hệ.
Ở phương diện bảo tồn di sản, lễ hội gắn trực tiếp với Đền Trần Thương – một Di tích quốc gia đặc biệt và là nơi lưu giữ nhiều lớp giá trị lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng. Năm 2016, Lễ hội Đền Trần Thương được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, qua đó khẳng định giá trị của lễ hội trong hệ thống di sản văn hóa truyền thống của địa phương và quốc gia.
Trong bối cảnh hiện nay, việc duy trì lễ giỗ Đức Thánh Trần không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng mà còn góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, nuôi dưỡng ý thức trân trọng di sản và tạo dựng không gian để cộng đồng địa phương tiếp tục tham gia vào quá trình bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa gắn với Đền Trần Thương.













