Dấu ấn của Đội Hoàng Sa trong lịch sử bảo vệ chủ quyền biển đảo
Lịch sử của Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa gắn liền với sự ra đời và hoạt động của Đội Hoàng Sa từ khoảng đầu thế kỷ XVII, dưới thời các chúa Nguyễn. Theo những ghi chép trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, đội Hoàng Sa được tổ chức với lực lượng dân đinh giỏi nghề đi biển, chủ yếu tuyển chọn từ các làng An Vĩnh, An Hải ở vùng cửa biển Sa Kỳ và đảo Lý Sơn.
Đội Hoàng Sa có nhiệm vụ ra vùng biển Hoàng Sa để thu lượm sản vật, khai thác tài nguyên, đo đạc thủy trình, tuần phòng và thực hiện những công việc theo lệnh của triều đình. Về sau, hoạt động này được mở rộng với sự tham gia của Đội Bắc Hải, gắn với phạm vi vùng biển phía Nam, trong đó có khu vực quần đảo Trường Sa. Những chuyến đi biển không chỉ phục vụ hoạt động kinh tế mà còn mang ý nghĩa quan trọng trong việc thực thi chủ quyền của nhà nước phong kiến Việt Nam trên các vùng biển, đảo.
Mỗi năm, vào khoảng tháng 2 hoặc tháng 3 âm lịch, những người lính Hoàng Sa lại chuẩn bị thuyền bè, lương thực và vật dụng cần thiết để lên đường. Với phương tiện đi biển còn thô sơ, hành trình vượt hàng trăm hải lý giữa biển khơi luôn tiềm ẩn nhiều hiểm nguy. Bão tố, sóng lớn, thiếu thốn lương thực và những bất trắc của đại dương khiến không ít người ra đi mà không có ngày trở về.
Sự hy sinh ấy đã trở thành một phần ký ức sâu sắc trong đời sống của cư dân Lý Sơn. Những ngôi mộ gió – nơi tưởng niệm người đã khuất nhưng không có hài cốt – được các dòng họ gìn giữ như một cách để người thân có nơi hương khói, tưởng nhớ những người lính đã nằm lại giữa biển xa. Những câu ca dân gian được truyền từ đời này sang đời khác cũng lưu giữ nỗi niềm ấy:
“Hoàng Sa trời nước mênh mông
Người đi thì có mà không thấy về
Hoàng Sa mây nước bốn bề
Tháng ba khao lề thế lính Hoàng Sa.”
Đằng sau những câu ca mộc mạc là nỗi nhớ thương của gia đình, dòng họ và cả cộng đồng dành cho những người đã ra đi vì nhiệm vụ. Chính từ lịch sử ấy, nghi lễ khao lề thế lính được hình thành và trở thành một nét văn hóa đặc trưng của người dân đảo Lý Sơn.
Nghi lễ thế lính – nét văn hóa tâm linh giàu ý nghĩa nhân văn
Trong tên gọi của lễ hội, “khao lề” được hiểu là lệ khao cúng định kỳ hằng năm, còn “thế lính” gắn với nghi thức cúng thế mạng cho những người lính chuẩn bị lên đường làm nhiệm vụ. Đây là một hình thức tín ngưỡng dân gian mang đậm dấu ấn của cư dân vùng biển đảo, thể hiện ước nguyện cầu bình an cho người ra khơi, đồng thời tưởng nhớ những người đã hy sinh trong các chuyến hải trình năm xưa.
Theo tập tục được lưu truyền, trước khi lên đường, những người lính Hoàng Sa phải chuẩn bị cho mình những vật dụng phòng khi không may bỏ mạng giữa biển khơi, trong đó có chiếu, nẹp tre và dây mây để bó xác. Từ nỗi lo về một chuyến đi có thể không có ngày trở lại, người dân đã hình thành nghi thức cúng thế lính, gửi gắm mong ước rằng những hình nhân và lễ vật sẽ thay người sống gánh chịu những điều bất trắc, để người lính được bình an trở về với gia đình.
Điều đáng chú ý là nghi lễ này không chỉ thể hiện niềm tin tâm linh mà còn phản ánh tình cảm gia đình, sự gắn bó của các dòng họ và tinh thần tương trợ trong cộng đồng cư dân biển đảo. Khi một người ra khơi, phía sau họ không chỉ là gia đình chờ đợi mà còn là cả cộng đồng cùng chia sẻ nỗi lo, cùng cầu mong cho chuyến đi được bình an.
Bởi vậy, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa vừa mang ý nghĩa tưởng niệm người đã khuất, vừa là lời cầu chúc dành cho những người đang tiếp tục cuộc sống gắn bó với biển cả. Qua thời gian, nghi lễ đã vượt ra khỏi phạm vi của một dòng họ hay một gia đình để trở thành sinh hoạt tín ngưỡng chung, được nhiều tộc họ trên đảo cùng gìn giữ và thực hành.
Những nghi thức truyền thống tái hiện hành trình của người lính Hoàng Sa
Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa thường được tổ chức tại các đình làng, cơ sở thờ tự và không gian tín ngưỡng của các tộc họ trên đảo, tiêu biểu là đình làng An Vĩnh. Công việc chuẩn bị cho lễ hội được thực hiện chu đáo với sự tham gia của Ban khánh tiết, các vị cao niên và đại diện các dòng họ.
Một trong những hình ảnh đặc trưng nhất của lễ hội là năm mô hình thuyền câu được chuẩn bị làm thuyền tế. Đây là hình ảnh gợi nhắc những con thuyền mà các đội dân binh Hoàng Sa từng sử dụng trong hành trình vượt biển. Bên cạnh đó là các bài vị ghi danh những cai đội, binh lính Hoàng Sa cùng những phẩm vật tế lễ như thịt, gạo, muối, bánh và các vật dụng cần thiết cho nghi thức cúng tế.
Trước ngày diễn ra lễ chính, Ban tế tự thường tổ chức lễ tế thần và lễ cầu an cho vong linh những người lính Hoàng Sa. Trong ngày lễ, các nghi thức cáo yết, dâng lễ và đọc văn tế được tiến hành trang nghiêm. Những bài văn tế nhắc lại công lao, sự hy sinh của các thế hệ binh phu, đồng thời gửi gắm lòng thành kính của hậu thế đối với những người đã góp sức bảo vệ vùng biển đảo quê hương.
Một trong những khoảnh khắc giàu cảm xúc nhất là nghi thức thế lính. Dưới sự chủ trì của người thực hành nghi lễ, các hình nhân và bài vị được an vị, gửi gắm ước nguyện cầu bình an cho những người ra khơi. Không khí trang nghiêm của buổi lễ, tiếng đọc văn tế và sự hiện diện của đông đảo người dân khiến nghi thức không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng, mà còn trở thành dịp để cộng đồng cùng nhau tưởng nhớ lịch sử của chính quê hương mình.
Sau phần tế lễ là nghi thức rước và thả thuyền tế ra biển. Những mô hình thuyền được trai tráng trong làng đưa ra bờ biển, mang theo hình nhân thế mạng và các lễ vật. Khi những con thuyền nhỏ dần trôi theo sóng nước, người dân gửi gắm mong ước cho các vong linh được siêu thoát, cho những người đang sống được bình an và cho cuộc sống của cộng đồng luôn thuận hòa.
Hình ảnh những con thuyền tế giữa biển khơi có sức gợi đặc biệt: vừa tái hiện hành trình ra đi của những người lính năm xưa, vừa nhắc nhớ về sự mong manh của kiếp người trước thiên nhiên rộng lớn. Đó cũng là cách người dân Lý Sơn tiếp tục kể câu chuyện lịch sử bằng chính những nghi thức văn hóa được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Từ ký ức dòng họ đến di sản văn hóa của cộng đồng
Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa không chỉ được lưu giữ trong không gian đình làng mà còn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của các dòng họ trên đảo Lý Sơn. Trong nhiều gia đình, câu chuyện về những người đi lính Hoàng Sa vẫn được kể lại qua gia phả, lời truyền của các bậc cao niên, những ngôi mộ gió và các nghi thức thờ cúng tổ tiên.
Chính sự tiếp nối giữa ký ức gia đình và sinh hoạt cộng đồng đã giúp lễ hội tồn tại bền bỉ qua hàng trăm năm. Những người trẻ được tham gia vào quá trình chuẩn bị lễ vật, rước thuyền, thực hành các nghi thức và lắng nghe câu chuyện về những người đi trước. Nhờ đó, lịch sử không chỉ được tiếp nhận qua những trang sách mà còn hiện diện trong đời sống thường nhật, trong niềm tự hào và trách nhiệm của mỗi thế hệ cư dân trên đảo.
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, lễ hội còn gắn với những hoạt động văn hóa dân gian như hát bội, múa lân, hội hoa đăng, lễ rước và đua thuyền truyền thống tứ linh. Những hoạt động này tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa phong phú, phản ánh đời sống tinh thần của cư dân vùng biển đảo, nơi tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian và sinh hoạt cộng đồng luôn có sự gắn kết chặt chẽ.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc, năm 2013, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình Tập quán xã hội và tín ngưỡng. Đây là sự ghi nhận đối với một thực hành văn hóa có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân Lý Sơn, đồng thời khẳng định giá trị của việc bảo tồn những ký ức lịch sử được lưu truyền qua các thế hệ.
Ngày nay, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa vẫn được người dân Lý Sơn duy trì như một dịp tri ân những người đã khuất và nhắc nhở thế hệ hôm nay về truyền thống gắn bó với biển đảo. Điều làm nên sức sống của lễ hội không chỉ nằm ở những nghi thức được bảo tồn, mà còn ở tình cảm và ý thức cộng đồng được gửi gắm trong từng hoạt động.












