Đền Lăng Sương tọa lạc tại xã Tu Vũ, tỉnh Phú Thọ, là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, gắn với vùng đất được xem là nơi sinh thành của Tản Viên Sơn Thánh. Theo truyền thuyết, nơi đây là quê hương của Đức Thánh Tản, người con của ông Nguyễn Cao Hành và bà Đinh Thị Đen. Chuyện kể rằng, dù tuổi đã cao nhưng hai ông bà vẫn chưa có con. Một ngày, trong lúc bà Đinh Thị Đen đang tắm, có con rồng xuất hiện, nhả ngọc phun châu, từ đó bà mang thai và sinh ra Tản Viên. Câu chuyện mang màu sắc huyền thoại này không chỉ lý giải nguồn gốc của vị thần mà còn thể hiện cách người Việt xưa gửi gắm quan niệm về sự ra đời kỳ diệu của những nhân vật có công với cộng đồng.
Trong tín ngưỡng dân gian, Tản Viên Sơn Thánh không đơn thuần là một vị thần linh thiêng mà còn là biểu tượng của sức mạnh con người trước thiên nhiên. Ngài được nhân dân tôn thờ bởi những công lao giúp dân trị thủy, khai hoang, dạy trồng lúa nước, chế ngự thú dữ và bảo vệ cuộc sống trước giặc ngoại xâm. Đặc biệt, hình tượng Đức Thánh Tản gắn liền với truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, một câu chuyện quen thuộc trong kho tàng thần thoại Việt Nam, phản ánh cuộc đấu tranh lâu dài của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ trước thiên tai, lũ lụt. Qua nhiều thế hệ, hình tượng ấy đã trở thành biểu tượng cho khát vọng chinh phục tự nhiên, bảo vệ cuộc sống bình yên và tinh thần cộng đồng của người Việt.
Điểm đặc biệt của Đền Lăng Sương là đây được xem là ngôi đền thờ đầy đủ gia đình Đức Thánh Tản. Bên cạnh Tản Viên Sơn Thánh, đền còn thờ thân phụ Nguyễn Cao Hành, thân mẫu Đinh Thị Đen, dưỡng mẫu Ma Thị Cao Sơn, phu nhân Ngọc Hoa công chúa cùng hai vị tướng Cao Sơn và Quý Minh. Không gian thờ tự vì thế không chỉ thể hiện tín ngưỡng tôn vinh một vị thần có công với dân, với nước mà còn lưu giữ những câu chuyện về gia đình, nguồn cội và các mối quan hệ gắn bó trong hệ thống thần tích dân gian. Năm 2005, đền được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia; đến năm 2018, Lễ hội truyền thống Đền Lăng Sương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lễ hội chính được tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, tương truyền là ngày sinh của Đức Thánh Tản. Đây là dịp quan trọng để người dân địa phương và du khách thập phương trở về dâng hương, tưởng nhớ công đức vị thần đã che chở, bảo vệ cuộc sống của cộng đồng. Bên cạnh đó, đền còn có ngày lễ chính vào 25 tháng 10 âm lịch, gắn với ngày Đức Thánh Mẫu Đinh Thị Đen về trời. Hai dịp lễ này thể hiện sự gắn bó giữa tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản với tín ngưỡng thờ các bậc sinh thành, những người có vai trò quan trọng trong hệ thống thần tích tại địa phương.
l
Một trong những nghi thức đặc sắc nhất của lễ hội là lễ rước nước từ sông Đà về đền Lăng Sương. Theo tục lệ, chiều ngày 14 tháng Giêng, người dân tổ chức lễ cáo tế để kính báo với Đức Thánh Tản về việc mở hội. Sáng ngày 15 tháng Giêng, các giáp trong làng chuẩn bị lễ vật, tập trung thành đoàn rước từ đền ra bến sông Đà để thực hiện nghi thức lấy nước. Nước sau đó được rước về đền, tiếp nối bằng các nghi thức tế lễ truyền thống.
Nghi thức rước nước mang nhiều ý nghĩa trong đời sống tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp. Trong quan niệm dân gian, nước là nguồn sống, gắn với sự sinh sôi, mùa màng và sự thịnh vượng của cộng đồng. Việc rước nước từ sông Đà về nơi thờ tự không chỉ thể hiện lòng thành kính với Đức Thánh Tản mà còn gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an, mùa màng tươi tốt. Đặc biệt, dòng sông Đà – không gian tự nhiên gắn bó mật thiết với đời sống của cư dân vùng đất này – cũng trở thành một phần không thể tách rời trong thực hành nghi lễ của lễ hội.
Bên cạnh lễ rước nước, một nghi thức đáng chú ý khác là đón Dưỡng mẫu Ma Thị Cao Sơn từ vùng Ba Vì về dự tiệc sinh Thánh. Theo truyền thuyết, bà Ma Thị Cao Sơn là mẹ nuôi của Đức Thánh Tản. Nghi thức rước đón này tái hiện mối liên hệ giữa vùng đất Lăng Sương với khu vực núi Tản, đồng thời nhắc nhớ câu chuyện về những người đã nuôi dưỡng, chở che Đức Thánh Tản trong buổi đầu cuộc đời. Qua đó, lễ hội không chỉ tưởng nhớ ngày sinh của một vị thần mà còn tái hiện những mối quan hệ thân thuộc trong hệ thống huyền tích, làm phong phú thêm đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Sau các nghi thức rước là hoạt động dâng hương, dâng hoa, lễ vật và tế lễ theo phong tục truyền thống. Tiếng trống, tiếng chiêng khai hội hòa cùng không khí trang nghiêm của đoàn rước, những bộ lễ phục truyền thống và sự thành kính của người dân tạo nên một không gian văn hóa vừa linh thiêng, vừa gần gũi. Đây cũng là dịp để các thế hệ trong cộng đồng cùng tham gia thực hành nghi lễ, truyền lại những phong tục được gìn giữ qua nhiều đời.
Nếu phần lễ mang đậm màu sắc tín ngưỡng thì phần hội lại đem đến không khí vui tươi, náo nhiệt của ngày hội làng. Người dân và du khách có thể hòa mình vào các hoạt động văn nghệ, diễn xướng cồng chiêng, giao lưu thể thao và những trò chơi dân gian như kéo co, bắn nỏ, ném còn, đập niêu, nấu cơm thi... Những hoạt động này không chỉ tạo không gian vui chơi, gặp gỡ mà còn góp phần duy trì các hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi người dân cùng tham gia và chia sẻ những giá trị văn hóa của quê hương.
Điều làm nên sức sống của Lễ hội Đền Lăng Sương không chỉ nằm ở những nghi thức được tái hiện hằng năm, mà còn ở cách các câu chuyện huyền thoại tiếp tục hiện diện trong đời sống của cộng đồng. Tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh gắn với quan niệm về một vị thần bảo hộ, người giúp con người vượt qua thiên tai, khai phá đất đai và xây dựng cuộc sống. Những câu chuyện ấy phản ánh phần nào lịch sử cư trú, hoạt động sản xuất và cách cộng đồng cư dân vùng trung du Bắc Bộ lý giải mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Qua lễ hội, các giá trị về lòng biết ơn, tinh thần đoàn kết và ý thức hướng về cội nguồn được tiếp tục trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Về với Đền Lăng Sương vào những ngày hội xuân, du khách không chỉ có dịp tìm hiểu về Tản Viên Sơn Thánh – một trong những hình tượng thần linh tiêu biểu của tín ngưỡng Việt Nam, mà còn được trực tiếp quan sát những thực hành văn hóa vẫn đang được cộng đồng gìn giữ. Từ đoàn rước nước bên dòng sông Đà, nghi thức tế lễ tại đền cho đến những trò chơi dân gian trong ngày hội, mỗi hoạt động đều góp phần kể lại câu chuyện về một vùng đất giàu truyền thống và những con người luôn trân trọng di sản của cha ông.
Lễ hội Đền Lăng Sương vì thế không chỉ là dịp tưởng nhớ một vị thần trong huyền thoại, mà còn là nơi những ký ức về nguồn cội, lịch sử và đời sống cộng đồng được tiếp nối. Giữa không gian văn hóa vùng núi Tản, sông Đà, lễ hội vẫn giữ được sức hấp dẫn riêng, đưa những câu chuyện từ quá khứ trở lại trong đời sống hôm nay và nhắc mỗi người về sự gắn bó giữa con người, quê hương và những giá trị văn hóa được trao truyền qua bao thế hệ.









