Lễ hội được tổ chức vào ngày 21 tháng Hai âm lịch hằng năm tại Đền Mẫu (Đền Hạ), thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Phù Đổng. Khác với không khí hội trận hào hùng của Hội Gióng vào tháng Tư âm lịch, Phụng Nghênh mang sắc thái tín ngưỡng sâu lắng hơn, tập trung vào việc tôn vinh Thánh Mẫu và tái hiện những câu chuyện gắn với sự ra đời của vị anh hùng trong truyền thuyết dân gian. Đây cũng là dịp để cộng đồng cư dân Phù Đổng và các địa phương lân cận cùng tham gia thực hành, gìn giữ những nghi lễ đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Theo truyền thuyết, mẹ Thánh Gióng là người làng Phù Đổng. Một hôm, khi ra thăm vườn cà, bà nhìn thấy dấu chân khổng lồ in trên mặt đất. Tò mò, bà ướm chân mình vào dấu chân ấy, sau đó mang thai và sinh ra Gióng. Cậu bé lên ba vẫn chưa biết nói, biết cười, nhưng khi nghe tin đất nước có giặc ngoại xâm, Gióng bỗng cất tiếng nói đầu tiên, xin nhà vua rèn ngựa sắt, roi sắt và áo giáp sắt để ra trận. Sau khi đánh tan giặc Ân, bảo vệ bờ cõi, Gióng cưỡi ngựa bay về trời, để lại trong ký ức dân gian hình tượng người anh hùng bất tử.
Từ câu chuyện ấy, người dân Phù Đổng không chỉ tưởng nhớ công lao của Thánh Gióng mà còn dành sự thành kính đặc biệt đối với người mẹ đã sinh thành nên Ngài. Đền Hạ, còn gọi là Đền Mẫu, được dựng lên để thờ phụng Thánh Mẫu, nằm ngoài đê sông Đuống. Đền có tên chữ là Khánh Quang Điện, lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như chuông đồng nặng khoảng 600 kg, khánh đồng nặng khoảng 150 kg cùng hệ thống giá treo bằng cột đá, xà đá. Không gian thờ tự này là một bộ phận quan trọng trong quần thể di tích gắn với truyền thuyết Thánh Gióng, đồng thời thể hiện nét đẹp trong đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương.
Điểm nhấn đặc sắc nhất của Lễ hội Phụng Nghênh là nghi thức rước Mẫu từ Cố Viên về Đền Hạ. Theo tập tục, các đoàn rước xuất phát từ chùa của từng thôn, sau đó hội tụ tại Đền Mẫu trước khi tiến về khu vực Cố Viên – nơi gắn với truyền tích Thánh Mẫu gặp dấu chân khổng lồ, thụ thai và sinh ra Thánh Gióng. Nghi lễ rước không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm mà còn là cách cộng đồng tái hiện lại câu chuyện khởi nguồn của vị anh hùng, đưa truyền thuyết dân gian hiện diện trong đời sống văn hóa đương đại. Tại Cố Viên, nghi thức tế được cử hành trong không khí trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính và sự tri ân của người dân đối với Thánh Mẫu và Đức Thánh Gióng.
Một nét riêng khiến lễ hội trở nên đặc biệt là vai trò nổi bật của người phụ nữ trong đoàn rước. Khác với nhiều lễ hội truyền thống thường có nam giới đảm nhiệm các công việc khiêng kiệu, đánh trống hay cầm cờ, tại Phụng Nghênh, lực lượng tham gia những hoạt động này chủ yếu là phụ nữ. Hình ảnh những người phụ nữ trong trang phục truyền thống, cùng nhau khiêng kiệu bát cống, dẫn đoàn rước và thực hiện các nghi thức đã tạo nên dấu ấn riêng cho lễ hội. Điều này không chỉ thể hiện sự thành kính đối với Thánh Mẫu mà còn gợi nhắc đến vị trí của người mẹ trong văn hóa Việt Nam – người sinh thành, nuôi dưỡng và trao truyền những giá trị tốt đẹp cho các thế hệ tiếp nối.
Không chỉ có những nghi thức tế lễ và rước kiệu, Lễ hội Phụng Nghênh còn là dịp để cộng đồng địa phương gặp gỡ, giao lưu và cùng tham gia các hoạt động văn hóa dân gian. Những trò chơi, hoạt động thể thao, biểu diễn văn nghệ, giới thiệu nghề thủ công truyền thống góp phần tạo nên không khí hội làng gần gũi, sôi nổi. Qua đó, lễ hội không đơn thuần là một sinh hoạt tín ngưỡng mà còn trở thành không gian gắn kết các thế hệ cư dân, nơi những phong tục, tập quán và ký ức chung của cộng đồng tiếp tục được thực hành và trao truyền.
Điều đáng chú ý ở Lễ hội Phụng Nghênh là cách người dân Phù Đổng gìn giữ một câu chuyện về người mẹ song hành cùng truyền thuyết về người anh hùng dân tộc. Nếu Hội Gióng tôn vinh sức mạnh, lòng quả cảm và tinh thần chống giặc ngoại xâm, thì Phụng Nghênh lại hướng sự chú ý về cội nguồn sinh thành, về công lao của người mẹ đứng phía sau sự ra đời của một nhân vật huyền thoại. Hai lễ hội với những sắc thái riêng cùng góp phần tạo nên một không gian văn hóa tín ngưỡng đặc sắc, phản ánh cách cộng đồng địa phương lưu giữ và diễn giải truyền thuyết Thánh Gióng qua nhiều thế hệ.
Qua từng đoàn rước, nghi thức tế lễ và sự tham gia của người dân, Lễ hội Phụng Nghênh cho thấy di sản không chỉ nằm trong những ngôi đền hay câu chuyện được ghi chép, mà còn sống động trong chính những thực hành văn hóa được cộng đồng gìn giữ mỗi năm. Và có lẽ, nét đẹp đáng nhớ nhất của lễ hội chính là lời tri ân dành cho người mẹ – người đã sinh thành nên một vị anh hùng, để từ câu chuyện của một người mẹ, cả cộng đồng cùng gìn giữ ký ức về một biểu tượng của dân tộc.











