Hội đền Chòi là lễ hội truyền thống gắn với đền Chòi, còn được gọi là đền Dinh hay đền Tam Tòa, nay thuộc xã Đông Thụy Anh, tỉnh Hưng Yên; trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, di tích thuộc xã Thụy Trường, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Theo Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên, tên gọi “đền Chòi” gắn với vị trí của di tích xưa, được cho là một vọng hải đài tại khu vực cửa biển Đại Bàng, nơi các tướng nhà Trần từng đóng đồn và tổ chức phòng thủ vùng cửa biển.
Đền Chòi cùng chùa Bến và chùa Chỉ Bồ được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1989. Không gian di tích hiện gồm cổng đền, Tả mạc, Hữu mạc, tòa Tiền tế, tòa Đệ nhị, Hậu cung, nhà Mẫu và giếng Mắt Rồng. Nhiều cấu kiện, đồ thờ và hiện vật tại đây còn lưu giữ dấu ấn nghệ thuật truyền thống qua nhiều thời kỳ.
Những nhân vật được thờ phụng
Hai nhân vật giữ vị trí trung tâm trong hệ thống thờ tự tại đền Chòi là Trần Đông và Trần Điển.
Thần tích địa phương lưu truyền Trần Đông và Trần Điển là hai vị tướng có công đánh giặc Xích Tụy dưới thời Hùng Vương. Tuy nhiên, một hướng nghiên cứu khác dựa trên sắc phong và các tư liệu liên quan đến trận thủy chiến ở cửa biển Đại Bàng lại xác định hai ông là những tướng thời Trần, có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông. Bài nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hương và Phạm Tuấn Huy lưu ý rõ sự tồn tại của hai lớp tư liệu này, vì vậy cần phân biệt giữa thần tích, truyền thuyết địa phương với những cách lý giải dựa trên tư liệu lịch sử và sắc phong.
Bên cạnh Trần Đông và Trần Điển, hệ thống thờ tự tại đền còn có nhiều nhân vật và thần linh khác. Tư liệu nghiên cứu ghi nhận việc phối thờ Vương Phụ, Vương Mẫu, Đức Ông Cửa Suốt – được xác định là Trần Quốc Tảng, Sát Hải Đại Vương, Trinh nữ Hoàng Cô, Đế Thích, Diêm La và Tam Tòa Lục Bộ. Chính sự đa dạng này tạo nên một không gian tín ngưỡng nhiều lớp, trong đó những yếu tố thờ anh hùng, thần bảo hộ và tín ngưỡng dân gian cùng tồn tại.
Thời gian tổ chức lễ hội
Hội đền Chòi diễn ra vào tháng Bảy âm lịch hằng năm. Nguồn của Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên và nghiên cứu công bố trên Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Hải Phòng đều ghi nhận thời gian lễ hội kéo dài từ ngày mồng Một đến ngày 21 tháng Bảy âm lịch. Trong khỏang thời gian này, người dân địa phương và khách thập phương về đền dâng hương, thực hành tín ngưỡng và tham gia các sinh họat cộng đồng.
Trong khi đó, nguồn thông tin của tỉnh về các điểm du lịch tâm linh tại Thái Bình trước đây xác định mùng 2 tháng Bảy âm lịch là ngày mở hội chính. Có thể hiểu mùng 2 là thời điểm trọng tâm của kỳ hội, còn chuỗi sinh hoạt tín ngưỡng tại đền kéo dài trong một khoảng thời gian rộng hơn của tháng Bảy.
Ngoài kỳ hội tháng Bảy, tại đền còn duy trì nhiều ngày lễ gắn với chu kỳ tín ngưỡng trong năm như lễ cầu an vào tháng Giêng hoặc tháng Hai, lễ khánh hạ ngày mùng Một tháng Tư, ngày sinh của Trần Đông và Trần Điển vào mùng 4 tháng Giêng và ngày hóa của hai vị vào Rằm tháng Mười âm lịch.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ hội đền Chòi bao gồm nhiều nghi thức thờ thần và thực hành tín ngưỡng của cộng đồng.
Một cuộc khảo sát thực địa được công bố năm 2019 ghi nhận các nghi lễ được cộng đồng biết đến gồm cáo yết, đại tế, cúng tiến lễ vật, rước Thánh, rước nước và lễ tạ. Trong đó, rước Thánh là nghi lễ được số người tham gia khảo sát nhận biết nhiều nhất.
Đáng chú ý là lễ rước nước. Theo nghiên cứu này, đây vốn là một nghi lễ truyền thống của hội đền Chòi nhưng đến thời điểm khảo sát năm 2019 đã gần như không còn được thực hành và chỉ còn rất ít người dân biết tới. Các tác giả vì vậy đề xuất nghiên cứu, phục dựng nghi lễ trên cơ sở tư liệu truyền thống và sự tham gia của chính cộng đồng địa phương.
Chi tiết này đặc biệt có ý nghĩa trong việc nhận diện sự biến đổi của lễ hội: không phải toàn bộ nghi thức từng tồn tại trong quá khứ đều còn được duy trì nguyên vẹn trong thực hành hiện nay.
Dấu ấn vùng cửa biển trong lễ hội
Đền Chòi nằm trong một không gian văn hóa gắn chặt với cửa biển, sông nước và lịch sử cư trú của cộng đồng ven biển.Tên gọi của di tích được lý giải từ chức năng của khu vực này như một điểm quan sát, canh phòng ở cửa biển Đại Bàng. Tư liệu nghiên cứu cũng ghi nhận đây từng là khu vực có vị trí quan trọng trong hệ thống phòng thủ thời Trần. Vì vậy, các lớp ký ức về chiến trận, phòng thủ cửa biển và những vị tướng được thờ tại đền đã hòa nhập vào đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương.
Trong cách nhìn ấy, Hội đền Chòi không tách rời môi trường tự nhiên và lịch sử của vùng ven biển Thụy Trường xưa. Lễ hội vừa là dịp tưởng niệm các nhân vật được cộng đồng tôn thờ, vừa là nơi những ký ức lịch sử và truyền thuyết địa phương tiếp tục được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Không gian cộng đồng
Hội đền Chòi từ lâu không chỉ giới hạn trong phạm vi một nghi lễ tại đền mà đã trở thành sinh hoạt văn hóa chung của cộng đồng địa phương. Nghiên cứu thực địa tại Thụy Trường cho thấy di tích và các hoạt động tín ngưỡng tại đây giữ vị trí đáng kể trong đời sống tinh thần của cư dân. Vào kỳ hội, đền là nơi cộng đồng gặp gỡ, dâng hương và tham gia các hoạt động văn hóa.
Cổng thông tin của ngành văn hóa cũng xác định Hội đền Chòi là lễ hội truyền thống, địa điểm tổ chức tại đền Chòi. Trước khi điều chỉnh địa giới hành chính, lễ hội được thống kê tại xã Thụy Trường, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình; hiện khu vực này thuộc tỉnh Hưng Yên.
Vai trò của cộng đồng còn thể hiện rõ trong quá trình bảo vệ và duy trì di tích. Những nghiên cứu về đền Chòi nhấn mạnh rằng chính cư dân địa phương là chủ thể sáng tạo, thực hành và trao truyền lễ hội; việc bảo tồn vì vậy cần dựa trên hiểu biết của cộng đồng, đồng thời có sự hỗ trợ của cơ quan quản lý và giới nghiên cứu.
Giá trị văn hóa của Hội đền Chòi
Hội đền Chòi hội tụ nhiều lớp giá trị của một lễ hội truyền thống vùng ven biển Bắc Bộ. Đó là tín ngưỡng thờ những nhân vật được cộng đồng tôn vinh vì công lao chống giặc, bảo vệ dân chúng; là các nghi thức cáo yết, đại tế, rước Thánh và cúng tiến lễ vật; đồng thời là không gian tập hợp và gắn kết cộng đồng.Điểm đáng chú ý của lễ hội nằm ở sự đan xen giữa lịch sử và truyền thuyết. Những câu chuyện về Trần Đông, Trần Điển tồn tại dưới nhiều lớp diễn giải khác nhau, từ thần tích thời Hùng Vương đến các nghiên cứu đặt hai vị trong bối cảnh kháng chiến chống Nguyên – Mông thời Trần. Thay vì đồng nhất các cách kể này, việc bảo tồn và giới thiệu lễ hội cần ghi nhận đầy đủ nguồn gốc của từng lớp tư liệu để người đọc có thể phân biệt giữa truyền thuyết tín ngưỡng và nghiên cứu lịch sử.
Cùng với hệ thống di tích và môi trường văn hóa vùng cửa biển, Hội đền Chòi tiếp tục là một phần trong đời sống tinh thần của cộng đồng Đông Thụy Anh ngày nay, đồng thời lưu giữ những ký ức về lịch sử, tín ngưỡng và quá trình hình thành cộng đồng cư dân vùng ven biển phía đông tỉnh Hưng Yên.













