Chùa Sùng Phúc, trước đây có tên là chùa Sùng Khánh, được xây dựng vào thời vua Trần Nhân Tông (1279–1293), ban đầu tọa lạc trên núi Pò Kén, phía sau làng Nà Ến. Sau đó, chùa được chuyển xuống khu vực cánh đồng làng Huyền Du, thuộc xã Thanh Nhật ngày nay. Đến năm Cảnh Hưng thứ 43 (1782), ngôi chùa được đổi tên thành Sùng Phúc Tự. Tên gọi Sùng Phúc mang ý nghĩa tôn sùng phúc đức, hướng con người đến những điều thiện lành, tốt đẹp. Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc, di tích được xếp hạng cấp quốc gia năm 1993.
Điểm đặc biệt của Chùa Sùng Phúc nằm ở hệ thống đối tượng thờ tự, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng Phật giáo và truyền thống thờ những người có công với cộng đồng. Bên cạnh Quan Thế Âm Bồ Tát, chùa còn thờ Thành hoàng Nghĩa Thành Vương và bà Nguyễn Thị Duệ – nữ tiến sĩ duy nhất trong lịch sử khoa cử phong kiến Việt Nam. Bà là người quê ở Chí Linh, Hải Dương, được biết đến với tài năng, học vấn và những đóng góp trong lịch sử. Việc thờ phụng các nhân vật này cho thấy đời sống tín ngưỡng tại Chùa Sùng Phúc không chỉ hướng đến sự an lành trong đời sống tâm linh mà còn thể hiện truyền thống tri ân, tôn vinh những người tài đức, có công bảo vệ và xây dựng quê hương.
Một trong những tư liệu đáng chú ý góp phần làm sáng tỏ lịch sử ngôi chùa là tấm bia đá được khắc dưới thời vua Lê Cảnh Hưng năm thứ 43 (1782). Nội dung bia ghi lại quá trình hình thành, trùng tu chùa, đồng thời phản ánh truyền thống bảo vệ quê hương và niềm tin của người dân vào sự che chở của các vị thần bảo hộ. Đây không chỉ là dấu tích có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử di tích mà còn cho thấy mối quan hệ bền chặt giữa không gian thờ tự, đời sống tín ngưỡng và ý thức cộng đồng của cư dân vùng biên qua nhiều thế hệ. Hiện nay, dù kiến trúc ban đầu không còn được bảo tồn nguyên vẹn do những biến động lịch sử và nhiều lần trùng tu, Chùa Sùng Phúc vẫn lưu giữ được những giá trị văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của địa phương.
Hằng năm, Lễ hội Chùa Sùng Phúc được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Giêng âm lịch, thu hút đông đảo người dân trong vùng và du khách thập phương. Đây là dịp để cộng đồng cùng hướng về cội nguồn, tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Lễ hội cũng là một trong những sự kiện văn hóa quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân Hạ Lang, nơi những phong tục truyền thống được tái hiện và tiếp nối trong không khí vui tươi của những ngày đầu xuân.
Phần lễ là điểm nhấn mang đậm màu sắc tín ngưỡng với các nghi thức dâng hương, tế lễ và rước kiệu Thành hoàng, Phật Bà Quan Âm. Trong tiếng trống hội rộn ràng, đoàn rước với cờ hội, lễ vật và các kiệu thờ di chuyển qua những tuyến đường trong khu vực trước khi tiến về chùa. Đặc biệt, đoàn rước còn có sự tham gia của đội múa rồng, múa kỳ lân, tạo nên không khí trang nghiêm nhưng cũng không kém phần náo nhiệt. Những nghi thức này không đơn thuần là hoạt động thực hành tín ngưỡng mà còn thể hiện sự gắn kết giữa các thế hệ, khi người dân cùng tham gia chuẩn bị, tổ chức và gìn giữ những phong tục đã trở thành một phần ký ức chung của cộng đồng.
Nếu phần lễ mang đến không khí thành kính, phần hội lại mở ra một không gian sinh hoạt cộng đồng sôi nổi với nhiều trò chơi và hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc. Du khách có thể bắt gặp những màn tung còn, kéo co, cờ tướng, đi cà kheo, tranh đầu pháo hay các hoạt động giao lưu văn nghệ, hát giao duyên. Đặc biệt, thi làm còn đẹp và các trò chơi dân gian truyền thống không chỉ tạo không khí vui tươi mà còn góp phần giới thiệu nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng của cư dân địa phương. Trong những năm gần đây, lễ hội còn tổ chức các hoạt động thể thao, trình diễn trang phục dân tộc và thi ẩm thực truyền thống, tạo thêm cơ hội để người dân các địa phương gặp gỡ, giao lưu và giới thiệu bản sắc văn hóa của mình.
Một hoạt động đáng chú ý khác là tranh đầu pháo, trò chơi dân gian mang tính cộng đồng, thu hút sự tham gia và cổ vũ nhiệt tình của đông đảo người dân. Cùng với múa rồng, múa kỳ lân, tung còn và các hoạt động giao duyên, những trò chơi này góp phần tạo nên sắc thái riêng cho lễ hội. Không gian lễ hội vì thế không chỉ là nơi diễn ra các nghi thức thờ cúng mà còn trở thành điểm gặp gỡ, giao lưu giữa các cộng đồng, nơi những giá trị văn hóa được thể hiện thông qua chính sự tham gia của người dân.
Điều làm nên sức sống của Lễ hội Chùa Sùng Phúc chính là sự gắn bó giữa di tích, tín ngưỡng và đời sống thường ngày của cộng đồng. Qua nhiều biến động, người dân địa phương vẫn duy trì việc tổ chức lễ hội như một cách thể hiện lòng biết ơn đối với tiền nhân, gìn giữ phong tục và trao truyền những giá trị văn hóa cho thế hệ sau. Mỗi mùa hội không chỉ đánh dấu một dịp sinh hoạt tín ngưỡng đầu xuân mà còn là cơ hội để những người con xa quê trở về, gặp gỡ người thân, bạn bè và cùng sống lại không khí hội làng thân thuộc.
Đến với Chùa Sùng Phúc vào mùa lễ hội, du khách không chỉ được tìm hiểu lịch sử của một ngôi chùa cổ có từ thời Trần mà còn có dịp khám phá đời sống văn hóa phong phú của cộng đồng cư dân vùng biên Cao Bằng. Từ những nghi thức rước kiệu trang nghiêm đến tiếng trống hội, điệu múa rồng và những trò chơi dân gian náo nhiệt, tất cả tạo nên một không gian văn hóa vừa linh thiêng, vừa gần gũi, phản ánh tinh thần đoàn kết và truyền thống tri ân của người dân địa phương.
Lễ hội Chùa Sùng Phúc vì thế không chỉ là một cuộc hẹn đầu xuân, mà còn là dịp để mỗi người cảm nhận rõ hơn sức sống của di sản trong cộng đồng – nơi lịch sử được tưởng nhớ, tín ngưỡng được thực hành và bản sắc văn hóa tiếp tục được gìn giữ qua từng mùa hội.








