Dấu ấn lịch sử và tín ngưỡng thờ Đức Thánh tổ Dương Không Lộ
Để hiểu được ý nghĩa của lễ hội, trước hết cần nhắc đến câu chuyện hình thành chùa Keo và tín ngưỡng thờ Đức Thánh tổ Dương Không Lộ – nhân vật có vị trí đặc biệt trong tâm thức của người dân Hành Thiện.
Theo tư liệu lịch sử, chùa Thần Quang được khởi dựng vào năm 1061 dưới thời Lý, ban đầu có tên là chùa Nghiêm Quang, gắn với Thiền sư Dương Không Lộ. Ngài là một nhân vật lịch sử có công đối với vương triều Lý, từng được nhà vua phong chức Quốc sư kiêm Đại pháp sư. Trong đời sống tín ngưỡng dân gian, Ngài không chỉ được tôn kính như một vị thiền sư mà còn được người dân Hành Thiện suy tôn là Thánh tổ, Phúc thần và Thành hoàng làng – người có công khai sáng, tạo lập ngôi chùa và góp phần hình thành cộng đồng làng xã.
Một biến cố lớn xảy ra vào năm 1611, khi trận lũ lụt khiến ngôi chùa cũ bị cuốn trôi. Cộng đồng cư dân khi ấy phải chia thành hai bộ phận di cư đến những vùng đất mới. Một bộ phận chuyển sang tả ngạn sông Hồng, lập nên làng Dũng Nhuệ (nay thuộc tỉnh Hưng Yên); bộ phận còn lại định cư tại vùng đất Hành Cung, sau đổi tên thành Hành Thiện. Tại nơi ở mới, người dân hai vùng đều dựng lại ngôi chùa thờ Phật và Đức Thánh tổ Dương Không Lộ, từ đó hình thành hai ngôi chùa Keo nổi tiếng: chùa Keo Hành Thiện và chùa Keo Thái Bình.
Riêng tại Hành Thiện, chùa Keo trong và chùa Keo ngoài tạo thành một không gian tín ngưỡng có sự gắn kết chặt chẽ. Chùa Thần Quang mang phong cách kiến trúc nghệ thuật thời Hậu Lê, thế kỷ XVII, trong khi chùa Đĩnh Lan được xây dựng vào cuối thế kỷ XVIII và tiếp tục được trùng tu dưới thời Nguyễn. Cả hai đều mang bố cục thờ tự đặc trưng “tiền Phật, hậu Thánh” – phía trước thờ Phật, phía sau thờ Đức Thánh tổ Dương Không Lộ. Cách bài trí này phản ánh sự dung hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ thành hoàng, phúc thần trong đời sống văn hóa làng xã Bắc Bộ.
Không gian di tích còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như hệ thống tượng pháp, bia ký, sắc phong, nhang án, kiệu, chuông, khánh, hoành phi và câu đối. Mỗi hiện vật không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là nguồn tư liệu giúp tìm hiểu lịch sử hình thành, tín ngưỡng và những sinh hoạt văn hóa của cộng đồng Hành Thiện qua nhiều thế hệ.
Những nghi lễ truyền thống tái hiện ký ức cộng đồng
Lễ hội chùa Keo Hành Thiện được tổ chức hằng năm với hai kỳ chính vào mùa xuân và mùa thu. Trong đó, lễ hội mùa thu diễn ra từ ngày 12 đến ngày 15 tháng Chín âm lịch tại chùa Keo trong, là kỳ hội lớn nhất, gắn với việc tưởng niệm ngày sinh của Đức Thánh tổ Dương Không Lộ. Đây cũng là dịp con cháu Hành Thiện từ nhiều nơi trở về quê hương, cùng tham gia các nghi lễ và sinh hoạt văn hóa truyền thống của làng.
Một trong những nghi thức quan trọng nhất là lễ phụng nghinh rước kiệu Thánh, thường được tổ chức vào sáng ngày 12 và ngày 15 tháng Chín âm lịch. Đoàn rước có sự tham gia của đông đảo người dân, với kiệu Thánh, kiệu sắc, long đình, hương án, cờ thần cùng các đội nghi trượng và dàn nhạc lễ. Những đoàn người trong trang phục truyền thống di chuyển quanh hồ trước gác chuông, tạo nên không khí vừa trang nghiêm vừa náo nhiệt. Nghi thức rước kiệu không đơn thuần là hoạt động hành lễ mà còn thể hiện lòng thành kính, sự tri ân của cộng đồng đối với vị Thánh tổ đã gắn bó với lịch sử hình thành và phát triển của làng.
Đặc biệt, vào đêm ngày 14 tháng Chín âm lịch, tại cung thờ Thánh tổ diễn ra nghi lễ Thánh đản và khoa giáo rối. Đây là một trong những nghi thức mang tính đặc trưng của lễ hội, nhằm tưởng niệm ngày sinh của Đức Thánh tổ Dương Không Lộ. Trong không gian linh thiêng, các pháp sư thực hiện những khoa cúng như thỉnh Phật, tiếp linh, triệu linh và hiến Thánh lược nghi. Tiếng trống, chiêng, mõ, phách hòa cùng những làn điệu cổ tạo nên không khí thành kính, trang trọng.
Điểm đáng chú ý là phần giáo rối với những hình tượng rối được sử dụng trong nghi lễ, kết hợp lời hát cổ theo điệu trống quân và chèo để kể lại các tích truyện, ca ngợi công đức của Đức Thánh tổ. Đây không chỉ là một hình thức diễn xướng dân gian mà còn là cách cộng đồng lưu truyền những câu chuyện tín ngưỡng thông qua âm nhạc, động tác và hình tượng nghệ thuật.
Hội bơi trải đứng – nét độc đáo làm nên sức hấp dẫn của lễ hội
Nếu phần lễ thể hiện sự thành kính và chiều sâu tín ngưỡng thì phần hội lại mang đến không khí sôi nổi, náo nhiệt với những trò chơi và hoạt động văn hóa dân gian. Trong đó, hội bơi trải đứng được xem là một trong những nét đặc sắc nhất, tạo nên dấu ấn riêng của lễ hội chùa Keo Hành Thiện so với nhiều lễ hội truyền thống khác ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Hội bơi trải được tổ chức vào ngày 12 và ngày 15 tháng Chín âm lịch, với sự tham gia của 15 đội trải đại diện cho 15 xóm trong làng. Mỗi đội gồm 10 người, là những trai tráng được tuyển chọn từ cộng đồng dân cư. Những chiếc trải có hình dáng thuôn dài như con thoi, được làm từ gỗ dổi, dài khoảng 12m, có kết cấu và kích thước tương đối thống nhất. Thuyền được sơn mài nhiều lớp, tạo màu đen bóng, điểm viền son đỏ nổi bật hai bên mạn.
Điểm đặc biệt nằm ở cách thức chèo thuyền: các thành viên đứng trên trải thay vì ngồi như trong những cuộc đua thuyền thông thường. Những người tham gia phải phối hợp nhịp nhàng giữa động tác chèo, giữ thăng bằng và điều khiển hướng đi của thuyền. Các đội xuất phát từ kênh Đồng Nê, qua Cống Bùi rồi tiến ra sông Ninh Cơ. Trong tiếng trống thúc giục và sự cổ vũ của đông đảo người xem hai bên bờ, những chiếc trải nối tiếp nhau tạo nên khung cảnh sôi động, thể hiện sức mạnh, sự khéo léo và tinh thần đồng đội của người dân địa phương.
Bên cạnh bơi trải đứng còn có trò trải cò cốc, được tổ chức trên hồ nước rộng phía trước chùa trong. Chiếc thuyền có hình dáng đặc biệt, thân giữa phình rộng, hai đầu thuôn và vươn cao như cổ chim cò; phần đầu được trang trí hình rồng nên còn được gọi là thuyền rồng. Mỗi đội gồm 10 thanh, thiếu niên, trong đó có một người lái và chín người chèo. Theo lệ làng, những đội giành chiến thắng trong cuộc thi bơi trải năm trước mới được tham gia trò trải cò cốc.
Trò diễn này gắn với câu chuyện về Đức Thánh tổ Dương Không Lộ, người được dân gian tôn là vị Thánh có công dạy dân nghề chài lưới. Vì vậy, hoạt động không chỉ mang tính giải trí mà còn gợi nhắc đến sinh kế truyền thống của cư dân vùng sông nước, đồng thời thể hiện sự tiếp nối giữa các thế hệ trong việc gìn giữ phong tục của làng.
Ngoài những hoạt động trên, lễ hội còn có nhiều trò chơi và sinh hoạt văn hóa dân gian như rước đèn kéo quân, leo cầu ngô, bắt vịt, múa rồng, múa sư tử, hát chèo, cờ tướng, cầu đu và làm bánh giầy. Mỗi hoạt động mang một sắc thái riêng, góp phần tạo nên bức tranh sinh hoạt văn hóa phong phú, nơi những giá trị truyền thống không chỉ được trình diễn mà còn được cộng đồng trực tiếp thực hành và trao truyền.
Lễ hội – nơi gìn giữ bản sắc và tình cảm của người Hành Thiện
Một trong những điều khiến lễ hội chùa Keo Hành Thiện có sức sống bền bỉ chính là mối liên hệ mật thiết giữa di sản và cộng đồng. Lễ hội không chỉ diễn ra trong khuôn viên chùa mà còn gắn với không gian làng xã, với các xóm, các dòng họ và những gia đình đã cùng nhau duy trì phong tục qua nhiều thế hệ. Mỗi người tham gia đều có thể đảm nhận một vai trò nhất định trong việc chuẩn bị lễ vật, tổ chức đoàn rước, tham gia đội trải hay thực hành các nghi thức truyền thống.
Đằng sau những hoạt động tưởng chừng chỉ diễn ra trong vài ngày hội là cả một quá trình chuẩn bị và trao truyền lâu dài. Những chiếc trải được gìn giữ, tu sửa; các nghi thức được thực hành theo lệ làng; những làn điệu cổ, trò diễn dân gian được truyền lại cho thế hệ sau. Chính sự tham gia trực tiếp của người dân đã giúp lễ hội không trở thành một hoạt động trình diễn đơn thuần dành cho khách tham quan, mà tiếp tục là một phần trong đời sống văn hóa và ký ức chung của cộng đồng.
Người Hành Thiện vẫn lưu truyền câu ca:
“Dù ai ngang dọc Tây Đông,
Ngày rằm tháng Chín hội Ông nhớ về.
Dù ai bận rộn trăm nghề,
Ngày rằm tháng Chín nhớ về hội Ông.”
Lời ca mộc mạc ấy cũng chính là lời nhắc về tình cảm gắn bó với quê hương, với Đức Thánh tổ và những phong tục đã trở thành một phần bản sắc của làng. Dù đi đâu, làm gì, ngày hội vẫn là dịp để những người con Hành Thiện tìm về cội nguồn, gặp gỡ người thân, hàng xóm và cùng nhau tiếp nối truyền thống của cha ông.
Lễ hội chùa Keo Hành Thiện vì thế không chỉ là ngày hội tưởng nhớ một vị Thánh tổ, mà còn là dịp để người dân gặp lại chính những giá trị làm nên quê hương mình. Những phong tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ, những câu chuyện được kể lại bằng nghi lễ và trò diễn đã giúp di sản tiếp tục hiện diện, sống động trong đời sống hôm nay.












