Từ nghề thủ công lâu đời đến danh tiếng “kinh đô guốc mộc”
Theo những tư liệu được ghi nhận, nghề làm guốc mộc ở Yên Xá đã có lịch sử hàng trăm năm. Tuy nhiên, nguồn gốc cụ thể và danh tính người đầu tiên truyền dạy nghề hiện chưa được xác định rõ. Từ một hoạt động thủ công phục vụ nhu cầu sinh hoạt, nghề làm guốc dần phát triển thành hoạt động sản xuất hàng hóa, góp phần tạo nên sinh kế cho nhiều gia đình trong làng.
Trong những năm 1950–1960, Yên Xá cùng làng Kẻ Giày (Đan Phượng) là hai địa phương nổi tiếng với nghề đóng guốc ở khu vực Hà Nội. Sản phẩm của làng được đưa đi tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành, đặc biệt là các tỉnh phía Bắc. Đến khoảng năm 1960, làng đã có phân xưởng sản xuất guốc mộc với hơn 200 thợ, cung cấp sản phẩm cho thị trường trong nước.
Thời kỳ hưng thịnh nhất của nghề được ghi nhận vào khoảng năm 1980–1985. Khi ấy, gần như toàn bộ các hộ gia đình ở Yên Xá đều tham gia làm guốc. Từ đầu làng đến cuối xóm, tiếng cưa, tiếng đục, tiếng bào gỗ vang lên mỗi ngày; những chuyến xe chở gỗ nguyên liệu và vận chuyển guốc thành phẩm ra vào tấp nập. Quy mô sản xuất và sự phổ biến của sản phẩm đã khiến Yên Xá được gọi bằng cái tên thân thuộc: “kinh đô guốc mộc”.
Đôi guốc mộc và nét riêng trong sản phẩm Yên Xá
Guốc mộc Yên Xá chủ yếu được chế tác từ các loại gỗ như xoan, vạng, bồ đề, gáo và thông. Đây là những loại gỗ có đặc tính tương đối nhẹ, thuận lợi cho việc cưa xẻ, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm. Người thợ lựa chọn gỗ dựa trên yêu cầu về độ bền, trọng lượng và hình dáng của từng loại guốc.
Trong thời kỳ phát triển mạnh, sản phẩm của làng khá đa dạng, trong đó có hai kiểu guốc phổ biến là guốc cao 5 phân và 7 phân. Guốc nam thường có kiểu dáng đơn giản, hai chiếc tương đối giống nhau, quai đóng ngang; guốc nữ có phần thân uốn lượn mềm mại hơn, quai đóng chéo để tạo dáng thanh thoát. Một số sản phẩm còn được đóng triện hình con voi, trở thành dấu hiệu nhận diện quen thuộc của guốc Yên Xá trong quá khứ.
Điểm nổi bật của guốc mộc nằm ở sự kết hợp giữa tính tiện dụng và giá trị thẩm mỹ. Phần đế được tạo hình phù hợp với bàn chân, bề mặt gỗ được mài nhẵn, đánh bóng; quai guốc được lựa chọn và lắp đặt chắc chắn. Từ những vật liệu tự nhiên, người thợ tạo nên sản phẩm có độ bền cao, mang vẻ đẹp giản dị nhưng không kém phần duyên dáng.
Ngày nay, bên cạnh những kiểu guốc truyền thống, các cơ sở còn phát triển nhiều mẫu mã mới với phần đế được tạo hình đa dạng, quai bằng vải lụa, đinh đồng và các chi tiết trang trí. Một số sản phẩm kết hợp quai lụa Vạn Phúc hoặc họa tiết sơn trang trí, tạo nên sự giao thoa giữa kỹ thuật thủ công truyền thống và xu hướng thời trang hiện đại.
Từ khúc gỗ đến đôi guốc hoàn chỉnh
Để tạo ra một đôi guốc mộc, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm trong xử lý vật liệu. Quy trình cơ bản bắt đầu từ việc lựa chọn gỗ, xẻ phôi, lên khuôn, tạo hình đế, mài nhẵn và cuối cùng là đóng quai.
Trước tiên, gỗ được lựa chọn và xẻ thành những phôi có kích thước phù hợp. Người thợ dùng thước và bút để xác định dáng guốc, sau đó cưa, đục và gọt bỏ phần gỗ thừa để tạo hình phần đế. Công đoạn này đòi hỏi sự chính xác bởi hình dáng và độ cong của đế ảnh hưởng trực tiếp đến cảm giác khi sử dụng.
Sau khi tạo hình, đế guốc được mài nhẵn, đánh bóng và xử lý bề mặt. Người thợ tiếp tục xác định vị trí đóng quai, khoan hoặc tạo điểm liên kết rồi dùng đinh để cố định quai vào thân guốc. Với những mẫu guốc yêu cầu tính thẩm mỹ cao, quai có thể được làm từ vải, lụa hoặc các vật liệu trang trí khác.
Cuối cùng, sản phẩm được kiểm tra về độ cân đối, độ chắc chắn của quai và độ hoàn thiện của bề mặt. Mỗi công đoạn đều cần sự cẩn thận để hai chiếc guốc tạo thành một đôi đồng đều, vừa vặn và có tính thẩm mỹ.
Trước đây, phần lớn công việc được thực hiện bằng dụng cụ thủ công như cưa, đục, bào và giấy nhám. Hiện nay, máy cưa, máy bào, máy đánh bóng và thiết bị phun sơn đã được đưa vào hỗ trợ sản xuất. Tuy nhiên, việc tạo dáng, chỉnh sửa các chi tiết và hoàn thiện sản phẩm vẫn cần đến kinh nghiệm của người thợ.
Tri thức nghề và sự trao truyền qua các thế hệ
Làm guốc mộc không chỉ đòi hỏi kỹ năng sử dụng dụng cụ mà còn cần sự am hiểu về đặc tính của từng loại gỗ. Người thợ phải biết lựa chọn gỗ phù hợp, nhận biết chiều thớ, độ cứng và khả năng chịu lực để tạo ra phần đế vừa nhẹ vừa bền.
Một trong những yêu cầu quan trọng của nghề là khả năng tạo hình theo bàn chân. Người thợ cần có kinh nghiệm để xác định độ cong, độ dày và tỷ lệ của đế, bảo đảm guốc không chỉ đẹp mà còn thuận tiện khi di chuyển. Việc đóng quai cũng cần được tính toán cẩn thận để giữ độ chắc chắn và tạo cảm giác thoải mái cho người sử dụng.
Những tri thức này chủ yếu được truyền lại trong gia đình, thông qua việc quan sát và thực hành trực tiếp. Người học nghề thường bắt đầu từ những công việc đơn giản như chuẩn bị gỗ, phụ giúp xưởng, mài nhẵn sản phẩm rồi dần tiếp cận các công đoạn tạo hình và hoàn thiện. Qua thời gian, kỹ năng được tích lũy thành kinh nghiệm riêng của mỗi người thợ.
Gia đình nghệ nhân Trương Công Đức là một ví dụ tiêu biểu cho hình thức trao truyền nghề qua nhiều thế hệ. Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm guốc, ông được tiếp cận nghề từ ông nội và tiếp tục gắn bó với công việc của cha ông. Những hiểu biết về lựa chọn gỗ, tạo dáng và hòan thiện sản phẩm được ông duy trì, đồng thời điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu của khách hàng ngày nay.
Đôi guốc mộc trong ký ức văn hóa Việt
Guốc mộc từng là vật dụng quen thuộc trong đời sống người Việt, từ sinh hoạt thường ngày đến các dịp lễ hội và sự kiện quan trọng. Hình ảnh đôi guốc kết hợp với áo dài, áo the, khăn xếp đã trở thành một nét thẩm mỹ gắn với trang phục truyền thống, đặc biệt trong không gian văn hóa đô thị và làng quê Bắc Bộ.
Đối với người phụ nữ Việt Nam, đôi guốc không chỉ có chức năng bảo vệ bàn chân mà còn là một phụ kiện góp phần tạo nên dáng vẻ duyên dáng trong trang phục. Tiếng guốc lộc cộc trên những con phố cũ, sân đình hay ngõ làng cũng trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ.
Nghề làm guốc Yên Xá vì thế mang giá trị vượt ra ngoài hoạt động sản xuất thủ công. Những đôi guốc phản ánh kỹ thuật chế tác gỗ, quan niệm thẩm mỹ và thói quen sử dụng vật dụng trong đời sống truyền thống. Đồng thời, lịch sử phát triển của nghề cũng cho thấy mối quan hệ giữa sản xuất gia đình, thị trường và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng của xã hội.
Việc lưu giữ nghề guốc mộc không chỉ là bảo tồn một sản phẩm thủ công mà còn là gìn giữ những tri thức về vật liệu, kỹ thuật tạo hình và ký ức văn hóa gắn với trang phục truyền thống Việt Nam.
Không gian trưng bày và hướng phát triển trong đời sống hiện đại
Trước sự thu hẹp của nghề truyền thống, những nỗ lực bảo tồn tại Yên Xá đang được thực hiện thông qua việc giới thiệu sản phẩm, quảng bá và tạo không gian để công chúng tiếp cận với nghề. Tháng 10/2024, Không gian trưng bày guốc mộc làng Yên Xá chính thức khai trương. Đây là nơi giới thiệu các sản phẩm, lịch sử nghề và tổ chức hoạt động thao tác, trải nghiệm dành cho khách tham quan.
Không gian này mở ra cơ hội để những người thợ giới thiệu kỹ thuật làm guốc, chia sẻ câu chuyện nghề và kết nối sản phẩm với công chúng. Thay vì chỉ được biết đến qua những đôi guốc thành phẩm, khách tham quan có thể hiểu thêm về quá trình lựa chọn gỗ, tạo hình đế, mài nhẵn và đóng quai.
Bên cạnh đó, xu hướng tìm về trang phục truyền thống, cổ phục và các sản phẩm thủ công từ vật liệu tự nhiên cũng tạo thêm cơ hội cho guốc mộc. Những mẫu guốc có quai lụa, đế cách điệu, họa tiết trang trí và kiểu dáng mới đang được phát triển để đáp ứng nhu cầu sử dụng trong đời sống hiện đại.
Dù vậy, nghề vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Công việc làm guốc đòi hỏi sức lao động, thời gian và kỹ thuật, trong khi thu nhập chưa chắc tương xứng với công sức bỏ ra. Sự phổ biến của giày dép công nghiệp cũng khiến thị trường guốc mộc bị thu hẹp. Để nghề có thể tiếp tục tồn tại, việc mở rộng thị trường cần đi cùng với đào tạo người học nghề, hỗ trợ các hộ sản xuất và xây dựng những hình thức quảng bá phù hợp.
Giữ tiếng guốc xưa trong nhịp sống hôm nay
Từng là một làng nghề sầm uất với tiếng cưa, tiếng đục vang khắp ngõ xóm, Yên Xá ngày nay đang chứng kiến sự thay đổi rõ rệt trong không gian và họat động sản xuất. Những đôi guốc mộc không còn hiện diện phổ biến như trước, nhưng kỹ thuật và ký ức về nghề vẫn được lưu giữ qua những người thợ còn gắn bó với công việc của cha ông.
Hành trình bảo tồn guốc mộc Yên Xá cho thấy giá trị của một làng nghề không chỉ nằm ở số lượng sản phẩm được làm ra, mà còn ở tri thức, kỹ năng và những câu chuyện được cộng đồng trao truyền. Việc duy trì không gian trưng bày, phát triển mẫu mã mới và kết nối với nhu cầu sử dụng trang phục truyền thống là những hướng đi góp phần đưa đôi guốc mộc trở lại đời sống.
Từ những khúc gỗ thô sơ đến đôi guốc hoàn chỉnh, mỗi sản phẩm đều mang theo sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ. Giữ gìn nghề guốc mộc Yên Xá vì thế cũng là giữ lại một phần ký ức về nếp sống, trang phục và vẻ đẹp bình dị của người Việt, để tiếng guốc xưa không chỉ còn trong hoài niệm mà tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.








