Hành trình hồi sinh dòng tranh đỏ sau hơn 70 năm thất truyền
Tranh dân gian Kim Hoàng được hình thành vào khoảng nửa sau thế kỷ XVIII tại làng Kim Hoàng, thuộc vùng đất xứ Đoài xưa. Dòng tranh này được cho là kết hợp những đặc điểm kỹ thuật và mỹ thuật của tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống, tạo nên một phong cách riêng, gần gũi với đời sống người dân đồng bằng Bắc Bộ.
Trong thời kỳ phát triển, tranh Kim Hoàng từng là một sản phẩm được ưa chuộng tại các phiên chợ Tết ở vùng Kinh Kỳ. Những hình ảnh quen thuộc như gà, lợn, ngựa, cảnh sinh hoạt làng quê hay các nhân vật mang ý nghĩa cầu phúc, cầu lộc xuất hiện trong tranh, phản ánh quan niệm sống và ước vọng bình dị của người dân.
Tuy nhiên, một trận lũ lớn năm 1915 khiến nhiều bản khắc gỗ và dụng cụ làm tranh bị cuốn trôi. Nghề tranh dần mai một, đến khoảng năm 1945 thì gần như không còn người tiếp tục sản xuất. Những bức tranh Kim Hoàng từ đó chủ yếu tồn tại trong ký ức của các bậc cao niên và một số tư liệu, hiện vật còn được lưu giữ.
Với Đào Đình Chung, câu chuyện về dòng tranh quê hương không chỉ là ký ức của một nghề thủ công đã mất, mà còn là một phần di sản cần được khôi phục. Năm 2015, với sự hỗ trợ của nhà nghiên cứu, sưu tầm Nguyễn Thị Thu Hòa cùng các bậc cao niên trong làng, anh bắt đầu tham gia hành trình phục dựng tranh Kim Hoàng. Từ những mẫu tranh cổ, những tư liệu còn lại và quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, anh từng bước học lại các kỹ thuật làm tranh truyền thống.
Bức tranh Thần Kê được phục dựng thành công vào năm 2015 là một dấu mốc đáng nhớ trong hành trình ấy. Sau nhiều tháng thử nghiệm về màu sắc, chất liệu giấy và kỹ thuật khắc in, những hình ảnh từng chỉ còn trong ký ức đã dần trở lại trên giấy.
Hành trình của Đào Đình Chung cho thấy việc phục dựng một dòng tranh thất truyền không đơn giản là tái tạo hình ảnh từ những mẫu tranh cũ. Đó còn là quá trình tìm hiểu lại kỹ thuật, chất liệu, quan niệm thẩm mỹ và những giá trị văn hóa đã từng gắn bó với đời sống cộng đồng.
Sắc đỏ và nét riêng của tranh dân gian Kim Hoàng
Điều làm nên sức hấp dẫn của tranh Kim Hoàng nằm ở sự kết hợp giữa chất liệu, kỹ thuật in và cách thể hiện màu sắc. Khác với tranh Đông Hồ thường được in trên giấy điệp và tranh Hàng Trống chủ yếu sử dụng giấy trắng, tranh Kim Hoàng nổi bật với nền giấy đỏ hoặc hồng điều. Những sắc đỏ son, đỏ pháo, hồng điều, vàng yến tạo nên vẻ rực rỡ nhưng vẫn giữ được sự mộc mạc, gần gũi của dòng tranh dân gian.
Chính đặc điểm ấy khiến tranh Kim Hoàng còn được gọi bằng cái tên thân thuộc là “tranh đỏ”. Trong đời sống xưa, tranh thường được sử dụng để trang trí nhà cửa vào dịp Tết, đồng thời gửi gắm những mong ước về may mắn, bình an và sung túc trong năm mới.
Một điểm đặc biệt khác là cách tạo hình và in tranh. Nghệ nhân sử dụng bản khắc gỗ để in nét đen lên giấy, sau đó tự do tô điểm màu sắc theo cảm nhận và kinh nghiệm của mình. Vì vậy, dù cùng xuất phát từ một bản khắc, mỗi bức tranh vẫn có thể mang những sắc thái riêng, thể hiện sự phóng khóang và nét tài hoa của người làm tranh.
Trong quá trình phục dựng, Đào Đình Chung không chỉ học cách in tranh mà còn dành nhiều thời gian nghiên cứu kỹ thuật tô màu, cách xử lý hình khối và những sắc độ đặc trưng. Theo chia sẻ của anh, để đưa một mẫu tranh từ tư liệu cổ trở thành sản phẩm hoàn chỉnh là cả một quá trình dài, đòi hỏi sự kiên trì và thử nghiệm liên tục.
Những mẫu tranh quen thuộc như Thần Kê, Lợn độc, Ngựa quy, Ông Phúc, Ông Thọ hay Tiên nữ cưỡi phụng rồng dần được tái hiện. Mỗi bức tranh không chỉ mang giá trị tạo hình mà còn gắn với những quan niệm dân gian về cuộc sống, sự may mắn và những điều tốt đẹp mà con người mong đợi.
Người nghệ nhân giữ nghề từ tình yêu quê hương
Đào Đình Chung đến với tranh Kim Hoàng khi đã ngoài 30 tuổi. Không được đào tạo bài bản về mỹ thuật, anh bắt đầu từ việc tìm hiểu các mẫu tranh cổ, học hỏi từ những nhà nghiên cứu và thực hành từng công đoạn làm tranh.
Theo chia sẻ của anh, việc tham gia dự án phục dựng tranh Kim Hoàng là cơ hội để anh tìm hiểu sâu hơn về lịch sử, văn hóa và những đặc điểm mỹ thuật của dòng tranh quê hương. Trong quá trình ấy, anh được tiếp cận với các chuyên gia, học hỏi kỹ thuật và từng bước làm chủ những công đoạn vốn đã bị gián đoạn trong nhiều thập niên.
Điều đáng chú ý là trong số những người tham gia dự án khôi phục tranh Kim Hoàng, Đào Đình Chung là người tiếp tục gắn bó lâu dài với nghề. Tình cảm dành cho quê hương, cùng mong muốn không để một di sản quý bị mai một, đã trở thành động lực để anh kiên trì theo đuổi công việc này.
Hiện nay, xưởng tranh của anh nằm ngay tại làng Kim Hoàng. Đây vừa là nơi sản xuất tranh, vừa là không gian để khách tham quan tìm hiểu về dòng tranh dân gian. Tại đây, người nghệ nhân trực tiếp thực hiện các công đoạn từ chuẩn bị giấy, pha màu, in tranh đến tô điểm hòan thiện tác phẩm.
Với Đào Đình Chung, làm tranh không chỉ là công việc tạo ra sản phẩm, mà còn là cách để đưa một phần ký ức văn hóa của làng trở lại đời sống. Mỗi bức tranh được hoàn thành cũng là một lần những kỹ thuật, hình ảnh và quan niệm thẩm mỹ của cha ông tiếp tục được thực hành.
Đưa tranh Kim Hoàng trở lại đời sống đương đại
Một dòng tranh dân gian chỉ thực sự có sức sống khi không còn bó hẹp trong những tư liệu lưu trữ hay không gian trưng bày. Với Đào Đình Chung, việc khôi phục tranh Kim Hoàng vì thế không dừng lại ở tái tạo các mẫu tranh cổ, mà còn cần tìm cách đưa tranh đến gần hơn với công chúng hôm nay.
Từ xưởng tranh tại quê nhà, anh thường xuyên đón tiếp khách tham quan, học sinh và những người yêu thích nghệ thuật dân gian. Qua những buổi giới thiệu và trải nghiệm, người xem có cơ hội tìm hiểu về chất liệu giấy, bản khắc gỗ, cách in nét và kỹ thuật tô màu đặc trưng của tranh Kim Hoàng.
Không gian trải nghiệm ấy cũng giúp người trẻ tiếp cận di sản theo một cách gần gũi hơn. Thay vì chỉ quan sát những bức tranh hoàn thiện, các bạn có thể trực tiếp thử in nét, tìm hiểu cách phối màu và lắng nghe câu chuyện về một dòng tranh từng biến mất khỏi đời sống làng quê.
Bên cạnh việc phục dựng những mẫu tranh cổ, Đào Đình Chung còn cùng các nhà nghiên cứu và những người tham gia dự án sáng tạo thêm các mẫu tranh mới theo phong cách Kim Hoàng. Bức tranh “Mèo ngắm trăng” là một trong những tác phẩm được chú ý, cho thấy khả năng vận dụng ngôn ngữ tạo hình truyền thống vào những chủ đề mới.
Đến năm 2025, anh tiếp tục sáng tạo những mẫu tranh gắn với hình tượng linh vật năm mới, trong đó có tranh rắn được vẽ hoàn toàn bằng tay. Những thử nghiệm này góp phần mở rộng khả năng biểu đạt của tranh Kim Hoàng, đồng thời cho thấy di sản có thể tiếp tục phát triển khi người thực hành hiểu rõ và trân trọng những giá trị cốt lõi của truyền thống.
Truyền nghề để sắc đỏ Kim Hoàng không phai
Một trong những trăn trở lớn nhất của Đào Đình Chung là làm thế nào để tranh Kim Hoàng có thêm những người tiếp nối. Việc khôi phục được các mẫu tranh cổ là một thành tựu đáng kể, nhưng để nghề tranh thực sự hồi sinh, cần có những người học nghề, thực hành và duy trì sản xuất trong thời gian dài.
Anh tích cực tham gia các hoạt động trình diễn, triển lãm và giới thiệu tranh tại bảo tàng, trường học cũng như các sự kiện văn hóa. Những hoạt động này vừa giúp công chúng hiểu hơn về tranh Kim Hoàng, vừa tạo cơ hội để người trẻ tiếp xúc với kỹ thuật làm tranh và nhận ra giá trị của nghề truyền thống.
Tại các buổi giao lưu, nghệ nhân thường giới thiệu về ý nghĩa của từng mẫu tranh, giải thích cách tạo hình và hướng dẫn những thao tác cơ bản. Qua đó, tranh Kim Hoàng không còn là một dòng tranh xa lạ chỉ được nhắc đến trong những câu chuyện về quá khứ, mà trở thành một loại hình nghệ thuật có thể trải nghiệm và khám phá.
Tuy nhiên, việc truyền nghề vẫn là một thách thức. Làm tranh đòi hỏi sự kiên trì, thời gian và khả năng tích lũy kinh nghiệm qua thực hành. Trong khi đó, nhu cầu thị trường và đời sống của người làm nghề cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì sản xuất. Bởi vậy, Đào Đình Chung luôn mong muốn có thêm sự quan tâm của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, để tranh Kim Hoàng không chỉ được biết đến mà còn có thể tiếp tục được làm ra, sử dụng và trao truyền trong đời sống.
Ký ức văn hóa trong sắc đỏ hôm nay
Hành trình của nghệ nhân Đào Đình Chung cho thấy việc bảo tồn di sản không phải lúc nào cũng bắt đầu từ những người đã có sẵn một nghề truyền thống. Đôi khi, đó là hành trình của một người con quê hương, từ những câu chuyện được nghe khi còn nhỏ, dần tìm hiểu, học hỏi và dành nhiều năm để khôi phục một giá trị tưởng chừng đã biến mất.
Với tranh Kim Hoàng, những gì được phục dựng không chỉ là hình ảnh gà, lợn, ngựa hay những bức tranh Tết rực rỡ sắc đỏ. Đó còn là kỹ thuật in khắc gỗ, cách phối màu, quan niệm thẩm mỹ và những ước vọng bình dị của người dân xứ Đoài xưa.
Đào Đình Chung đã góp phần đưa những giá trị ấy trở lại với cộng đồng thông qua việc thực hành nghề, sáng tạo mẫu tranh mới và giới thiệu di sản đến công chúng. Từ xưởng tranh nhỏ tại làng Kim Hoàng đến những buổi trải nghiệm ở trường học, bảo tàng và các sự kiện văn hóa, hành trình của anh cho thấy di sản có thể tiếp tục sống khi được con người chủ động gìn giữ và trao truyền.
Tranh Kim Hoàng từng biến mất khỏi đời sống trong hơn bảy thập niên. Nhưng hôm nay, sắc đỏ ấy đã trở lại trên những tờ giấy, trong những câu chuyện về nghề và trong sự tò mò của những người trẻ lần đầu được thử in tranh. Có lẽ, đó cũng là điều ý nghĩa nhất trong hành trình của nghệ nhân Đào Đình Chung, không chỉ phục dựng một dòng tranh đã thất truyền, mà còn mở ra cơ hội để di sản ấy tiếp tục được thực hành, sáng tạo và hiện diện trong đời sống hôm nay.
