Hơn hai thế kỷ hình thành và phát triển nghề quạt
Theo lời kể của các bậc cao niên, nghề làm quạt ở Chàng Sơn đã có lịch sử khoảng 200 năm. Ngay từ thế kỷ XIX, sản phẩm của làng đã nổi tiếng ở nhiều vùng miền và từng được người Pháp đưa sang Paris tham gia các cuộc triển lãm, đấu xảo quốc tế. Những người thợ có tay nghề cao còn được triều đình phong kiến trọng dụng và ban phẩm hàm Bá Hộ, ghi nhận sự khéo léo trong chế tác thủ công.
Trong quá khứ, quạt Chàng Sơn chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt thường ngày, đặc biệt trong điều kiện chưa có các thiết bị làm mát hiện đại. Bên cạnh đó, quạt còn xuất hiện trong các hoạt động nghệ thuật, biểu diễn và nghi lễ truyền thống. Nghề làm quạt tại địa phương được gọi bằng cái tên dân dã là “nghề kết quạt”, gắn với câu thơ lưu truyền trong dân gian về “Hội đồng tiên quạt”:
“Tiên đồng hội quạt, hội đồng tiên
Lương duyên kết quạt, giải tâm phiền
Phiền tâm quạt, tay đưa gió
Gió đưa tay quạt, hội đồng tiên”.
Đến thời kỳ bao cấp, Chàng Sơn trở thành một trong những địa phương sản xuất quạt giấy quy mô lớn, cung cấp sản phẩm cho Nhà nước và phân phối đến nhiều tỉnh, thành miền Bắc. Nghề làm quạt khi ấy tạo việc làm cho nhiều hộ gia đình, trở thành một phần quan trọng trong sinh kế của người dân.
Tuy nhiên, khi quạt điện và các thiết bị làm mát hiện đại ngày càng phổ biến, nhu cầu sử dụng quạt giấy truyền thống suy giảm. Sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp và quạt nhập khẩu khiến nhiều hộ gia đình phải thu hẹp sản xuất hoặc chuyển sang công việc khác. Đây cũng là giai đọan làng nghề đứng trước nguy cơ mai một, đòi hỏi những người thợ tâm huyết phải tìm cách duy trì và làm mới sản phẩm.
Từ tre, giấy đến những chiếc quạt mang dấu ấn riêng
Điểm đặc trưng của quạt Chàng Sơn nằm ở sự kết hợp giữa chất liệu tự nhiên và kỹ thuật chế tác thủ công. Nguyên liệu chủ yếu gồm tre để làm khung, giấy dó, giấy điệp hoặc các loại giấy phù hợp để làm mặt quạt. Với những dòng sản phẩm cao cấp, người thợ còn sử dụng lụa, the và các vật liệu trang trí khác.
Một chiếc quạt hoàn chỉnh phải trải qua nhiều công đoạn, trong đó quan trọng nhất là làm xương quạt, phất giấy và hoàn thiện mặt quạt. Tre được lựa chọn kỹ, thường là tre già, thẳng và có độ dẻo dai. Sau khi xử lý, tre được chẻ thành những thanh nhỏ rồi vót thành các nan có độ dày, mỏng phù hợp. Các nan phải đều nhau để khi xếp thành khung, quạt có độ cân đối và đóng mở thuận tiện.
Sau khi hoàn thành phần khung, người thợ tiến hành phất quạt, tức dán giấy hoặc vải lên hệ thống nan. Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo bởi mặt giấy phải được căng đều, không nhăn, không lệch và bám chắc vào từng nan. Quạt sau đó được cắt chỉnh, phơi khô và ép nếp để tạo độ mở, độ gấp ổn định.
Trước đây, người Chàng Sơn từng sử dụng nước cốt quả cậy để làm chất kết dính tự nhiên. Khi quy mô sản xuất mở rộng, nhiều cơ sở chuyển sang sử dụng bột sắn và các loại keo phù hợp nhằm thuận tiện hơn trong chế tác. Dù có sự thay đổi về vật liệu, yêu cầu về độ phẳng của mặt quạt, độ chắc của khung và sự trơn tru khi đóng mở vẫn được người thợ chú trọng.
Đa dạng sản phẩm và khả năng sáng tạo của người thợ
Từ những chiếc quạt giấy truyền thống, làng nghề Chàng Sơn ngày nay đã phát triển nhiều dòng sản phẩm với chất liệu, kích thước và mục đích sử dụng khác nhau.
Quạt giấy là dòng sản phẩm quen thuộc, thường sử dụng giấy dó, giấy điệp hoặc các loại giấy trang trí. Quạt lụa và quạt the mang vẻ mềm mại, thanh thoát, thường được sử dụng trong trang trí, biểu diễn nghệ thuật và làm quà tặng. Bên cạnh đó, quạt thư pháp, quạt tranh nghệ thuật và quạt trang trí kích thước lớn cũng được phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường.
Đặc biệt, quạt ghép và quạt tranh cho phép người thợ kết hợp nhiều chất liệu, màu sắc và hình ảnh trên cùng một sản phẩm. Những bức tranh phong cảnh, hoa lá, hình tượng văn hóa hoặc câu chữ thư pháp được thể hiện trên mặt quạt, biến vật dụng quen thuộc thành một tác phẩm mỹ nghệ.
Mỗi dòng quạt có yêu cầu riêng về chất liệu, kỹ thuật phất và cách trang trí. Nếu quạt sử dụng hằng ngày chú trọng độ nhẹ, chắc và thuận tiện khi đóng mở, thì quạt nghệ thuật lại đòi hỏi sự hài hòa trong bố cục, màu sắc và khả năng thể hiện hình ảnh. Chính sự đa dạng này đã giúp quạt Chàng Sơn vượt ra khỏi công năng làm mát để trở thành sản phẩm trang trí, quà tặng và phụ kiện văn hóa.
Tri thức nghề được trao truyền qua từng thế hệ
Để làm ra một chiếc quạt Chàng Sơn đạt yêu cầu, người thợ cần tích lũy kinh nghiệm trong từng công đoạn. Từ việc chọn tre, ngâm tre, chẻ và vót nan đến việc lắp khung, phết hồ, dán giấy và tạo nếp quạt, mỗi thao tác đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm.
Trong đó, kỹ thuật làm nan được xem là một trong những yếu tố quyết định độ bền và độ dẻo của quạt. Các nan phải được vót đều, bề mặt nhẵn và có kích thước phù hợp. Khi lắp khung, người thợ cần căn chỉnh vị trí các nan, khoan lỗ trục và cố định cán sao cho quạt có thể xòe đều, không bị lệch hoặc mắc khi sử dụng.
Công đoạn phất quạt cũng đòi hỏi kinh nghiệm riêng. Người thợ phải biết điều chỉnh lượng hồ, độ căng của giấy và lực tay khi vuốt để mặt quạt không bị nhăn hoặc phồng. Sau khi dán, quạt cần được phơi khô, ép nếp và kiểm tra khả năng đóng mở. Những kỹ năng này không chỉ được học qua công thức mà chủ yếu hình thành trong quá trình thực hành và quan sát người đi trước.
Nghề làm quạt tại Chàng Sơn được truyền dạy chủ yếu trong gia đình và các cơ sở sản xuất. Trẻ em trong làng có thể làm quen với những công việc đơn giản từ sớm, sau đó từng bước học các công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao hơn. Người thợ lâu năm thường trực tiếp hướng dẫn người mới, truyền lại kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, xử lý nan và hoàn thiện sản phẩm.
Việc truyền nghề vì thế không chỉ giúp duy trì kỹ năng thủ công mà còn góp phần bảo tồn những kinh nghiệm và tiêu chuẩn thẩm mỹ đã được cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ.
Những người giữ nghề và sức sống cộng đồng
Lịch sử nghề quạt Chàng Sơn được tiếp nối bởi nhiều thế hệ thợ thủ công, trong đó có những nghệ nhân dành phần lớn cuộc đời để nghiên cứu, phục hồi và phát triển các mẫu quạt truyền thống.
Một trong những gương mặt tiêu biểu là nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn, người từng dành nhiều tâm huyết nghiên cứu các mẫu quạt cổ, phục chế những sản phẩm bị hư hỏng và góp phần khơi lại niềm yêu nghề trong giai đọan làng nghề gặp khó khăn. Bà được nhắc đến như một trong những người có đóng góp quan trọng trong việc duy trì kỹ thuật và ký ức nghề quạt Chàng Sơn.
Bên cạnh đó, những gia đình làm quạt lâu năm vẫn tiếp tục duy trì hoạt động sản xuất và truyền nghề. Gia đình ông Nguyễn Quang Hồng là một ví dụ về sự tiếp nối qua nhiều thế hệ. Với kinh nghiệm lâu năm trong nghề, ông không chỉ duy trì các kỹ thuật thủ công mà còn quan tâm đến việc đưa sản phẩm tiếp cận thị trường mới thông qua công nghệ và hoạt động quảng bá.
Ngày nay, lực lượng giữ nghề không chỉ có những nghệ nhân cao tuổi mà còn có sự tham gia của thế hệ trẻ, các hộ sản xuất và những người kinh doanh sản phẩm thủ công. Mỗi người đảm nhận một vai trò khác nhau, từ chế tác, trang trí đến giới thiệu và phân phối sản phẩm. Sự gắn kết này giúp nghề làm quạt tiếp tục tồn tại như một họat động kinh tế và văn hóa của cộng đồng Chàng Sơn.
Chiếc quạt trong đời sống văn hóa Việt
Giá trị của quạt Chàng Sơn không chỉ nằm ở kỹ thuật chế tác mà còn gắn với đời sống văn hóa của người Việt. Trước khi các thiết bị làm mát hiện đại phổ biến, chiếc quạt tay là vật dụng quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày, hiện diện trong mỗi gia đình và theo con người đến nhiều không gian cộng đồng.
Hình ảnh chiếc quạt còn xuất hiện trong ca dao, tranh dân gian Đông Hồ và các loại hình nghệ thuật truyền thống như chèo, tuồng. Trong sân khấu, quạt vừa là đạo cụ biểu diễn, vừa góp phần thể hiện tính cách, cảm xúc và hình tượng nhân vật. Trong đời sống văn hóa, chiếc quạt còn được sử dụng như một vật phẩm trang trí, quà tặng và phụ kiện gắn với trang phục truyền thống.
Đối với người Chàng Sơn, nghề làm quạt còn là biểu hiện của sự khéo léo, tính kiên nhẫn và khả năng sáng tạo của người thợ thủ công. Từ những nguyên liệu giản dị, họ tạo nên sản phẩm có hình thức phong phú, kết hợp giữa công năng sử dụng và giá trị thẩm mỹ.
Bởi vậy, bảo tồn nghề quạt không chỉ là giữ lại một phương thức sản xuất mà còn là duy trì những tri thức thủ công, ký ức sinh hoạt và những biểu tượng văn hóa đã gắn bó với nhiều thế hệ người Việt.
Làm mới nghề truyền thống trong đời sống đương đại
Trước sự thay đổi của nhu cầu tiêu dùng, làng quạt Chàng Sơn đang từng bước chuyển hướng từ sản xuất quạt phục vụ sinh hoạt sang phát triển các dòng sản phẩm nghệ thuật, trang trí và quà lưu niệm. Những chiếc quạt lụa, quạt thư pháp, quạt tranh kích thước lớn và quạt phục vụ biểu diễn đã mở rộng không gian sử dụng của sản phẩm truyền thống.
Một số cơ sở sản xuất còn hướng đến thị trường quốc tế, đưa quạt Chàng Sơn đến các thị trường như Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu. Việc phát triển thương mại điện tử và quảng bá trên mạng xã hội cũng tạo thêm cơ hội tiếp cận khách hàng, đặc biệt là giới trẻ và những người quan tâm đến văn hóa truyền thống.
Bên cạnh sản xuất, làng nghề dần trở thành điểm đến cho các họat động tham quan và trải nghiệm. Du khách có thể tìm hiểu lịch sử nghề, quan sát các công đọan chế tác và trực tiếp thử làm quạt dưới sự hướng dẫn của người thợ. Một số cơ sở còn phối hợp với trường học tổ chức họat động ngọai khóa, giúp học sinh tiếp cận nghề thủ công thông qua trải nghiệm thực tế.
Tuy nhiên, nghề quạt vẫn đối diện với những thách thức như sự cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp, thời gian chế tác thủ công kéo dài, chi phí nguyên liệu và khó khăn trong việc duy trì lực lượng lao động trẻ. Vì vậy, phát triển làng nghề cần đi đôi với bảo đảm thu nhập cho người thợ, duy trì chất lượng sản phẩm và tạo môi trường thuận lợi để tri thức nghề được tiếp nối.
Từ những thanh tre và tờ giấy mỏng, người thợ Chàng Sơn đã tạo nên những chiếc quạt mang dấu ấn riêng của một làng nghề hơn hai thế kỷ. Trong đời sống hôm nay, chiếc quạt không còn chỉ là vật dụng tạo gió mà đã trở thành sản phẩm mỹ nghệ, vật phẩm văn hóa và cầu nối đưa kỹ thuật thủ công truyền thống đến gần hơn với công chúng. Việc gìn giữ nghề quạt Chàng Sơn vì thế không chỉ là bảo tồn một sản phẩm thủ công, mà còn là tiếp nối bàn tay, tri thức và niềm tự hào của cộng đồng qua nhiều thế hệ.







