Hành trình trở về với nghề của tổ tiên
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống gắn bó với nghề mộc bản, Nguyễn Công Đạt sớm tiếp xúc với những đường nét chạm khắc trên gỗ. Từ nhỏ, anh đã bộc lộ niềm yêu thích hội họa, đặc biệt là chữ viết và những hình họa tiết được thể hiện qua các con dấu, bản khắc. Anh từng học kỹ thuật đục khắc con dấu từ những nghệ nhân cao tuổi trong làng, qua đó từng bước làm quen với dụng cụ và thao tác của nghề.
Năm 2010, Nguyễn Công Đạt theo học ngành Thiết kế nội thất tại Đại học Mở Hà Nội. Trong thời gian này, anh tiếp tục tự tìm hiểu kỹ thuật khắc dấu, nghiên cứu chữ Hán và các tư liệu cổ. Sau khi tốt nghiệp, dù có cơ hội làm việc trong lĩnh vực mỹ thuật đình chùa, anh vẫn lựa chọn dành nhiều thời gian quay về với nghề khắc in mộc bản.
Quyết định ấy không đơn giản là tiếp nối một công việc gia đình. Đối với Đạt, muốn phục dựng nghề cổ trước hết phải hiểu được lịch sử của nghề, nhận diện những kỹ thuật còn sót lại và tìm cách kết nối các tư liệu đang nằm rải rác tại nhiều nơi. Anh bắt đầu hành trình tìm kiếm những tấm mộc bản cũ, khảo cứu tư liệu và gặp gỡ những người từng biết hoặc có liên quan đến nghề khắc in Thanh Liễu.
Theo hành trình của anh, Đạt đã dành nhiều năm khảo sát hàng trăm ngôi chùa, cơ sở tôn giáo và địa điểm lưu giữ tư liệu ở miền Bắc. Qua quá trình ấy, anh tìm kiếm những dấu tích của người thợ Thanh Liễu trong các bộ kinh sách, bản khắc và tài liệu cổ, đồng thời góp phần nhận diện, ghi chép danh tính của những nghệ nhân tiền bối.
Công việc này đòi hỏi sự kiên trì bởi những tư liệu còn lại không phải lúc nào cũng đầy đủ. Có những dấu tích chỉ được nhận diện qua một dòng ghi chép, một tấm mộc bản hay thông tin lưu truyền tại địa phương. Từ những mảnh ghép ấy, anh từng bước phục dựng câu chuyện về một làng nghề từng có vị trí quan trọng trong lịch sử in ấn truyền thống của Việt Nam.
Từ những đường khắc tỉ mỉ đến kỹ thuật mộc bản cổ
Để làm ra một tấm mộc bản, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ lựa chọn và xử lý gỗ, tạo mặt phẳng, chuyển mẫu hình hoặc chữ viết lên bề mặt cho đến khắc ngược từng chi tiết. Công việc đòi hỏi sự tập trung cao độ, đôi tay khéo léo và khả năng hình dung tốt, bởi bản khắc phải được tạo theo chiều ngược để khi in ra giấy, hình ảnh và chữ viết hiện lên đúng chiều.
Nguyễn Công Đạt dành nhiều thời gian để nghiên cứu và thực hành những kỹ thuật này. Bộ dụng cụ của anh có nhiều loại dao, mũi đục với hình dáng và kích thước khác nhau, phục vụ từng thao tác khắc. Tùy vào chất liệu, độ sâu và độ mảnh của đường nét, người thợ phải lựa chọn công cụ phù hợp. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ bản khắc.
Một trong những kỹ thuật đặc biệt mà anh quan tâm là khắc tơ tóc – kỹ thuật tạo ra những đường nét cực kỳ mảnh, nhỏ và tinh tế, tương tự sợi tơ hoặc sợi tóc. Kỹ thuật này đòi hỏi người thợ kiểm soát tốt lực tay, góc dao và độ sâu của đường khắc để thể hiện được những chi tiết nhỏ trong hình tượng nhân vật, trang phục và cảnh vật.
Đối với Đạt, phục dựng nghề không đơn thuần là tái hiện thao tác của người thợ xưa, mà còn phải tìm hiểu tư duy tạo hình và kỹ thuật mỹ thuật được gửi gắm trong từng tấm mộc bản. Những đường khắc tưởng chừng đơn giản thực chất chứa đựng kinh nghiệm, sự tinh tế và trình độ thủ công được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Qua quá trình thực hành, anh từng bước phục dựng các bản khắc cổ, đồng thời nghiên cứu những tác phẩm có giá trị về lịch sử, văn hóa và tôn giáo. Trong đó, tác phẩm "Như Lai Ứng Hiện Đồ" là một ví dụ tiêu biểu cho trình độ kỹ thuật của nghề khắc in Thanh Liễu. Tác phẩm mô tả cuộc đời Đức Phật Thích Ca cùng hơn 500 vị La Hán, được khắc in bởi tiền nhân trong dòng họ anh vào năm 1858 tại chùa Đỗ Lâm.
Phục dựng những tác phẩm cổ và tìm lại dấu tích tiền nhân
Một phần quan trọng trong hành trình của Nguyễn Công Đạt là phục dựng những tác phẩm mộc bản có giá trị lịch sử, mỹ thuật và tôn giáo. Với anh, mỗi bản khắc cổ không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là một tư liệu phản ánh trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và đời sống tinh thần của người Việt trong những giai đoạn lịch sử khác nhau.
Đáng chú ý, năm 2025, anh cùng nghệ nhân Nguyễn Công Tráng bắt đầu thực hiện phục dựng bức tranh cổ "Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ". Đây là tác phẩm có niên đại khoảng thế kỷ XIV, kết hợp giữa hội họa thủy mặc và thư pháp, tái hiện hình ảnh Phật hoàng Trần Nhân Tông xuất du từ động Vũ Lâm. Nguyên tác hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Liêu Ninh, Trung Quốc.
Để chuyển thể tác phẩm sang hình thức mộc bản, hai nghệ nhân đã dành thời gian nghiên cứu tư liệu, khảo sát tượng đá, hiện vật lịch sử và đối chiếu các nguồn tài liệu về nguyên tác. Quá trình khắc được bắt đầu từ cuối tháng 3/2025 và hoàn thành vào dịp Đại lễ Phật đản năm 2026.
Tác phẩm phục dựng được thực hiện trên ba tấm ván mộc bản, có chiều dài hơn 300 cm, cao 28 cm, thể hiện 82 nhân vật cùng nhiều chi tiết về nghi lễ, trang phục và đời sống văn hóa thời Trần. Đây không chỉ là một công trình phục dựng về mặt kỹ thuật mà còn mở ra cơ hội để công chúng tiếp cận một tác phẩm mỹ thuật cổ thông qua phương thức khắc in truyền thống.
Một hướng đóng góp khác của Nguyễn Công Đạt là tìm lại danh tính những người thợ Thanh Liễu từng tham gia khắc in kinh sách trong lịch sử. Vào tháng 9/2026, anh đã tổng hợp được thông tin của hơn 250 nghệ nhân tiền bối, có họat động từ năm 1698 đến trước năm 1945. Đây là nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu lịch sử làng nghề và nhận diện đóng góp của những người thợ vốn ít được nhắc đến trong các ghi chép lịch sử.
Đưa nghề khắc in mộc bản đến gần hơn với thế hệ trẻ
Bên cạnh việc phục dựng kỹ thuật và sưu tầm tư liệu, Nguyễn Công Đạt còn quan tâm đến việc tạo ra không gian để công chúng trực tiếp tìm hiểu nghề. Anh tham gia giới thiệu nghề khắc in mộc bản tại các sự kiện văn hóa, triển lãm, chương trình giáo dục và hoạt động trải nghiệm dành cho học sinh.
Thông qua những buổi giới thiệu, người tham gia có cơ hội quan sát dụng cụ, tìm hiểu quy trình tạo bản khắc và thử thực hiện một số thao tác in thủ công. Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin qua hình ảnh hay lời thuyết minh, công chúng được trực tiếp quan sát cách người thợ đưa từng đường dao lên mặt gỗ và cảm nhận quá trình tạo nên một sản phẩm mộc bản.
Đặc biệt, việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm tại trường học và cộng đồng giúp nghề khắc in truyền thống trở nên gần gũi hơn với người trẻ. Những tấm ván gỗ, con dấu hay bản in không còn là những hiện vật xa lạ, mà trở thành phương tiện để người tham gia hiểu thêm về lịch sử in ấn, chữ viết và kỹ thuật thủ công của người Việt.
Anh cũng tìm cách phát triển những sản phẩm mới từ kỹ thuật khắc in truyền thống, chẳng hạn các dòng tranh khắc gỗ, sản phẩm mỹ thuật và quà tặng văn hóa. Cách làm này góp phần mở rộng khả năng ứng dụng của mộc bản trong đời sống hiện đại, đồng thời tạo thêm cơ hội để nghề truyền thống tiếp cận công chúng và tìm kiếm hướng phát triển kinh tế.
Từ làng Thanh Liễu đến những không gian giao lưu văn hóa
Không chỉ giới hạn hoạt động trong phạm vi địa phương, Nguyễn Công Đạt còn tích cực tham gia các chương trình giao lưu, triển lãm và sự kiện văn hóa ở nhiều nơi. Đây là cơ hội để anh giới thiệu kỹ thuật mộc bản Thanh Liễu đến với những nhóm công chúng khác nhau, đồng thời kết nối nghề khắc in với các thực hành thủ công và di sản văn hóa ở những vùng miền khác.
Trong năm 2025, anh cùng nhóm nghệ nhân đã tham gia chương trình tại cố đô Huế, thuộc khuôn khổ sự kiện Tuần lễ Mạch nguồn di sản do Ngự Hà Viên – Phường Bách nghệ tổ chức. Tại đây, nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu được giới thiệu trong không gian giao lưu các nghề thủ công truyền thống, tạo cơ hội để công chúng tìm hiểu trực tiếp về kỹ thuật khắc gỗ và giá trị của những bản in cổ.
Đến tháng 10/2026, Nguyễn Công Đạt tiếp tục đưa mộc bản Thanh Liễu đến Hội nghị Quốc tế về In khắc gỗ tổ chức tại Thư viện Quốc gia Mông Cổ, ở thủ đô Ulaanbaatar. Tại sự kiện diễn ra từ ngày 5 đến ngày 9/10, anh giới thiệu chuyên đề về kỹ thuật khắc in mộc bản Thanh Liễu thông qua tác phẩm Như Lai Ứng Hiện Đồ, được khắc năm Tự Đức thứ 10 (1857) theo thông tin của bài viết từ địa phương.
Việc giới thiệu tác phẩm tại một diễn đàn quốc tế không chỉ giúp công chúng nước ngoài tiếp cận kỹ thuật khắc in truyền thống của Việt Nam mà còn mở ra cơ hội trao đổi về văn tự Hán Nôm, mỹ thuật cổ và lịch sử in ấn giữa các quốc gia.
Người trẻ tiếp nối di sản bằng tri thức và thực hành
Nhìn vào hành trình của Nguyễn Công Đạt, có thể thấy việc gìn giữ một nghề truyền thống không chỉ dừng lại ở việc học lại những kỹ thuật đã có. Đó còn là quá trình tìm hiểu lịch sử, khôi phục tri thức nghề, nhận diện những giá trị còn lưu lại và tìm cách để chúng tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống hiện tại.
Ở anh, ba công việc được kết nối chặt chẽ với nhau: thực hành kỹ thuật khắc in, nghiên cứu tư liệu lịch sử và giới thiệu nghề đến cộng đồng. Nếu những đường khắc trên gỗ giúp lưu giữ kỹ thuật của người thợ xưa, thì việc tìm lại tên tuổi các nghệ nhân tiền bối góp phần khôi phục ký ức về những con người đã làm nên danh tiếng của làng nghề. Còn các họat động trải nghiệm và sáng tạo sản phẩm mới lại mở ra cơ hội để nghề truyền thống tiếp tục được biết đến và thực hành.
Điều đáng chú ý là Nguyễn Công Đạt thuộc thế hệ trẻ của một dòng họ có truyền thống làm nghề lâu đời. Việc anh lựa chọn trở về với mộc bản cho thấy sự tiếp nối di sản không nhất thiết phải diễn ra bằng cách lặp lại nguyên vẹn những gì thuộc về quá khứ. Người thực hành hôm nay có thể tìm ra những phương thức mới để giới thiệu, phát triển sản phẩm và kết nối di sản với đời sống đương đại, miễn là vẫn tôn trọng những giá trị cốt lõi của nghề.
Từ những tấm ván gỗ, những đường dao khắc tỉ mỉ đến các bộ kinh sách và tranh cổ được phục dựng, hành trình của nghệ nhân Nguyễn Công Đạt là câu chuyện về một người trẻ đang nỗ lực nối dài mạch nghề của quê hương. Với anh, mỗi tấm mộc bản được hoàn thành không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà còn là cách để những tri thức, dấu ấn và ký ức của người thợ Thanh Liễu tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.












