Từ vùng sen ven Hồ Tây đến cái nôi của nghề ướp trà
Quảng An xưa có tên gọi là xóm Mẩu, là vùng đất nhô ra phía Hồ Tây, được bao quanh bởi các đầm, ao và hồ nước. Nhờ điều kiện khí hậu, nguồn nước và thổ nhưỡng đặc trưng, khu vực này từ lâu đã nổi tiếng với giống sen Bách Diệp – loại sen cánh kép, nhiều lớp, có hương thơm đậm và giữ hương lâu. Những đầm sen từng tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng Hồ Tây, đồng thời cung cấp nguồn nguyên liệu quan trọng cho nghề ướp trà của người dân địa phương.
Từ nguồn sen sẵn có, người dân Quảng An đã sáng tạo cách kết hợp hoa sen với trà xanh để tạo nên một sản phẩm mang hương vị riêng. Nghề ướp trà sen được lưu truyền trong các gia đình, dần trở thành một nghề thủ công có giá trị kinh tế và văn hóa. Qua nhiều thế hệ, những bí quyết lựa chọn hoa, tách gạo sen, phối trà và điều chỉnh thời gian ướp được tích lũy, hoàn thiện và truyền lại cho người đi sau.
Hiện chưa có tư liệu xác định chính xác năm hình thành hay người đầu tiên sáng tạo ra nghề ướp trà sen Quảng An. Tuy nhiên, những ghi chép và tư liệu về vùng Hồ Tây cho thấy đây là một nghề có lịch sử lâu đời, gắn bó mật thiết với quá trình khai thác nguồn lợi tự nhiên và đời sống văn hóa của cư dân ven hồ.
Một dấu mốc quan trọng trong hành trình bảo tồn nghề là ngày 9/8/2024, khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2316/QĐ-BVHTTDL, đưa Nghề thủ công truyền thống ướp trà sen Quảng An vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến ngày 27/6/2026, nghề tiếp tục được phường Tây Hồ trao bằng công nhận nghề truyền thống, ghi nhận những đóng góp của cộng đồng trong việc gìn giữ và phát triển nghề.
Sen Bách Diệp và nguyên liệu làm nên phẩm trà quý
Điểm đặc trưng của trà sen Quảng An nằm ở sự kết hợp giữa trà xanh và sen Bách Diệp Hồ Tây. Đây là giống sen có nhiều lớp cánh, bông lớn, phần gạo sen phát triển và mang hương thơm thanh khiết. Hoa thường được thu hái vào sáng sớm, khi còn ở trạng thái hàm tiếu, nhằm giữ được hương thơm tự nhiên trước khi nắng lên.
Phần trà nguyên liệu thường là trà xanh Tân Cương, Thái Nguyên, trong đó có dòng trà nõn tôm với cánh nhỏ, vị chát dịu và hậu ngọt. Khi kết hợp với hương sen Bách Diệp, trà tạo nên sự hài hòa giữa vị trà đậm đà và mùi thơm nhẹ nhàng của hoa.
Sản phẩm tiêu biểu của nghề gồm hai dòng chính: trà sen bông và trà sen khô.
- Trà sen bông: Trà được đưa trực tiếp vào bên trong bông sen tươi, sau đó các lớp cánh được khép lại để giữ hương. Đây là dòng sản phẩm có hình thức đẹp, giữ được vẻ tự nhiên của hoa sen và thường được sử dụng để thưởng thức trong mùa sen hoặc làm quà biếu.
- Trà sen khô: Là dòng sản phẩm đòi hỏi nhiều công đoạn và thời gian chế biến hơn. Hương sen được lấy từ phần gạo sen, sau đó ướp với trà qua nhiều lượt, kết hợp sấy và sàng lọc để tạo nên thành phẩm có hương thơm bền lâu.
Trà sen thành phẩm thường có màu nước xanh ánh vàng, hương thơm dịu, vị chát nhẹ và hậu ngọt sâu. Sự cân bằng giữa hương hoa và vị trà chính là đặc điểm làm nên giá trị của trà sen Quảng An.
Nghệ thuật ướp trà – Sự kỳ công trong từng công đoạn
Để tạo nên một mẻ trà sen chất lượng, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn liên tiếp, mỗi bước đều đòi hỏi sự cẩn thận và kinh nghiệm.
Đối với trà sen khô, hoa sen sau khi thu hái được đưa về xử lý, tách cánh và lấy phần gạo sen – những hạt nhỏ màu trắng ngà nằm ở đầu nhụy. Đây là bộ phận chứa hương thơm đặc trưng của hoa. Gạo sen cần được lấy nhanh, nhẹ tay và giữ trong điều kiện phù hợp để tránh dập nát, mất hương.
Sau đó, người thợ trải một lớp trà, rải một lớp gạo sen xen kẽ rồi đem ủ để hương hoa thấm vào trà. Khi kết thúc một lượt ướp, trà được sấy khô và sàng bỏ phần gạo sen đã qua sử dụng. Quá trình này tiếp tục được lặp lại nhiều lần cho đến khi trà đạt độ thơm mong muốn.
Theo chia sẻ, để làm một kilôgam trà sen truyền thống có thể cần khỏang 1.000 bông sen, trải qua năm lượt ướp và sấy, tổng thời gian khỏang 15 ngày. Một số quy trình khác được các nghệ nhân công bố có thể sử dụng từ 1.000 đến 1.400 bông sen và kéo dài từ một đến hai tuần tùy phương pháp.
Với trà sen bông, người thợ lựa chọn những bông sen lớn, còn ở độ hàm tiếu, có phần gạo sen căng và chắc. Trà được đưa nhẹ nhàng vào giữa các lớp cánh hoa, sau đó cánh sen được vuốt khép lại, buộc bằng lạt tre mềm và bọc thêm lá sen bên ngoài để giữ hương. Mỗi thao tác đều phải được thực hiện khéo léo nhằm tránh làm dập cánh hoa hoặc thất thoát hương thơm.
Tri thức nghề được trao truyền qua nhiều thế hệ
Nghề ướp trà sen Quảng An không chỉ dựa vào một công thức cố định mà còn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm cảm nhận của người thợ. Từ việc lựa chọn bông sen đúng độ, nhận biết gạo sen đạt chất lượng đến điều chỉnh nhiệt độ, thời gian ủ và sấy trà, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự am hiểu về nguyên liệu.
Người làm nghề phải biết cách phân biệt những bông sen có hương thơm tốt, gạo sen tròn và chắc, đồng thời nắm được thời điểm thích hợp để tách gạo. Nếu thao tác quá chậm, gạo sen có thể mất hương; nếu làm mạnh tay, phần gạo dễ bị dập, ảnh hưởng đến chất lượng mẻ trà. Việc điều chỉnh độ khô sau mỗi lượt ướp cũng là một kỹ năng quan trọng, quyết định khả năng giữ hương của sản phẩm.
Những tri thức này chủ yếu được truyền lại trong gia đình, thông qua việc quan sát và trực tiếp tham gia sản xuất. Nhiều người làm trà đã tiếp xúc với nghề từ khi còn nhỏ, học cách lựa chọn hoa, tách gạo sen và ướp trà từ bà, mẹ hoặc những người lớn tuổi trong nhà.
Trà sen trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội
Trà sen Quảng An mang giá trị văn hóa vượt ra ngoài phạm vi một sản phẩm ẩm thực. Trong đời sống người Việt, hoa sen thường gắn với sự thanh khiết, giản dị và vẻ đẹp tinh thần. Khi kết hợp với trà, loài hoa này tạo nên một thức uống không chỉ có hương vị đặc trưng mà còn thể hiện quan niệm thẩm mỹ và cách thưởng thức tinh tế.
Trong văn hóa Hà Nội, chén trà sen thường xuất hiện trong những dịp tiếp khách, gặp gỡ và thưởng trà. Việc pha trà, chờ trà ngấm rồi chậm rãi thưởng thức là một hình thức giao tiếp mang tính văn hóa, thể hiện sự trân trọng đối với người đối diện và không gian gặp gỡ.
Nghề ướp trà sen cũng phản ánh mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Người thợ phải am hiểu mùa hoa, thời điểm thu hái và đặc tính của nguyên liệu để tạo ra sản phẩm tốt nhất. Những tri thức ấy được tích lũy qua thực hành, gắn với cảnh quan Hồ Tây và nhịp sống của cộng đồng ven hồ.
Bởi vậy, giá trị của nghề không chỉ nằm trong từng hộp trà thành phẩm mà còn hiện diện ở vùng sen, kỹ thuật ướp trà, tập quán thưởng trà và ký ức văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Giữ hương sen, nối tiếp một nét văn hóa Hà Nội
Trong đời sống hiện đại, nghề ướp trà sen Quảng An đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng đối diện không ít thách thức. Quá trình đô thị hóa khiến diện tích trồng sen quanh Hồ Tây bị thu hẹp, môi trường nước có những thời điểm bị ảnh hưởng, tác động đến sự sinh trưởng của sen Bách Diệp. Bên cạnh đó, quy trình làm trà truyền thống đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và kỹ thuật, trong khi thị trường ngày càng xuất hiện nhiều sản phẩm trà sen với phương thức sản xuất khác nhau.
Việc duy trì nghề vì thế không thể tách rời công tác bảo vệ vùng nguyên liệu. Những đầm sen Bách Diệp không chỉ cung cấp hoa cho sản xuất mà còn góp phần tạo nên cảnh quan sinh thái và bản sắc văn hóa của Hồ Tây. Bảo tồn nghề cũng đồng nghĩa với việc gìn giữ môi trường sống của sen và mối quan hệ giữa cộng đồng làm nghề với không gian tự nhiên.
Song song với đó, người làm trà cần chú trọng nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu, cải tiến bao bì và mở rộng kênh phân phối. Các sản phẩm OCOP, hoạt động giới thiệu nghề, trải nghiệm ướp trà và quảng bá trên nền tảng số là những hướng đi có thể giúp trà sen tiếp cận thêm nhiều nhóm công chúng.
Tháng 6/2026, phường Tây Hồ đã tổ chức trao bằng công nhận nghề truyền thống ướp trà sen Quảng An, đồng thời đặt định hướng bảo tồn vùng sen Bách Diệp, hỗ trợ nghệ nhân, phát triển thương hiệu trà sen Tây Hồ và gắn nghề truyền thống với du lịch văn hóa. Đây là cơ hội để cộng đồng tiếp tục phát huy giá trị của nghề trong đời sống đương đại.
Từ những đầm sen Bách Diệp bên Hồ Tây đến những hộp trà được ướp thủ công, nghề ướp trà sen Quảng An là kết quả của quá trình tích lũy tri thức và kinh nghiệm qua nhiều thế hệ. Mỗi mẻ trà là sự kết hợp giữa nguyên liệu tự nhiên, kỹ thuật thủ công và cảm quan tinh tế của người làm nghề.
Việc bảo tồn nghề hôm nay không chỉ là duy trì cách ướp trà truyền thống mà còn phải gìn giữ vùng nguyên liệu, hỗ trợ người thợ và tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp tục học hỏi, thực hành. Khi nghề còn gắn với sinh kế và đời sống của cộng đồng, hương sen Hồ Tây mới có thể tiếp tục hiện diện trong những chén trà của người Hà Nội và trở thành một phần của di sản văn hóa Thủ đô.









