Từ nghề làm trống đến làng nghề đồ chơi Trung thu
Làng Ông Hảo, còn được gọi là làng Hảo, thuộc khu vực xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025. Nghề làm đồ chơi Trung thu tại đây đã được duy trì qua nhiều thập niên, gắn với hoạt động sản xuất của các gia đình và nhu cầu vui chơi của trẻ em mỗi dịp rằm tháng Tám. Một số tư liệu báo chí ghi nhận nghề từng được tổ chức dưới hình thức hợp tác xã, chuyên sản xuất trống thiếu nhi và mặt nạ hình chú Tễu.
Trong quá trình phát triển, các hộ làm nghề không chỉ duy trì những sản phẩm quen thuộc mà còn mở rộng mẫu mã để đáp ứng thị hiếu. Từ trống và mặt nạ, sản phẩm của làng dần có thêm đầu lân, đầu sư tử và nhiều lọai đồ chơi phục vụ họat động rước đèn, múa lân, vui hội Trung thu. Sự đa dạng này cho thấy khả năng thích ứng của người thợ trước những thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng, đồng thời tạo nên diện mạo đặc trưng của làng nghề.
Dù chưa có đủ tư liệu để xác định chính xác thời điểm nghề bắt đầu hay người đầu tiên truyền nghề, những sản phẩm được duy trì qua nhiều thế hệ đã trở thành một phần ký ức văn hóa của địa phương. Nghề làm đồ chơi Trung thu vì thế không chỉ mang lại thu nhập mà còn gắn với nhịp sinh hoạt theo mùa, khi các gia đình tập trung sản xuất để chuẩn bị cho dịp lễ lớn trong năm.
Những sản phẩm mang sắc màu Trung thu truyền thống
Nhắc đến Ông Hảo, nhiều người thường nghĩ ngay đến những chiếc mặt nạ giấy bồi với hình dáng phong phú: chú Tễu, các nhân vật dân gian, những con vật quen thuộc hay các hình tượng lân, sư tử. Bên cạnh đó là trống ếch, đầu lân, đầu sư tử và một số loại đồ chơi truyền thống khác. Mỗi sản phẩm có hình thức, chất liệu và cách chế tác riêng, nhưng đều hướng đến không khí vui tươi của Tết Trung thu.
Trong số đó, mặt nạ giấy bồi là sản phẩm thể hiện rõ sự khéo léo và khả năng sáng tạo của người thợ. Những lớp giấy được dán lên khuôn, tạo thành cốt mặt nạ; sau khi khô, sản phẩm được chỉnh sửa, phủ màu và vẽ các chi tiết như mắt, mũi, miệng, râu hoặc hoa văn trang trí. Từ một hình khối ban đầu, người thợ tạo nên những gương mặt có biểu cảm khác nhau, khi ngộ nghĩnh, vui tươi, khi mạnh mẽ, uy nghiêm.
Trống Trung thu lại thể hiện một dạng tri thức thủ công khác. Người thợ phải xử lý phần thân trống, căng mặt trống và điều chỉnh các chi tiết để sản phẩm có thể phát ra âm thanh phù hợp. Đầu lân và đầu sư tử đòi hỏi thêm kỹ thuật tạo hình, trang trí và phối màu để vừa bảo đảm hình dáng đặc trưng, vừa thuận tiện cho việc sử dụng trong các hoạt động múa hội.
Sự đa dạng của sản phẩm phản ánh khả năng kết hợp giữa kỹ thuật chế tác, kinh nghiệm tạo hình và trí tưởng tượng của người làm nghề. Mỗi món đồ chơi không chỉ có chức năng giải trí mà còn góp phần tạo nên hình ảnh quen thuộc của Trung thu truyền thống.
Tri thức nghề từ những vật liệu bình dị
Một đặc điểm nổi bật của nghề Ông Hảo là tận dụng những vật liệu tương đối gần gũi như giấy, bìa, tre, nứa và gỗ để tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh. Tuy nhiên, sự giản dị của nguyên liệu không đồng nghĩa với việc chế tác đơn giản. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm, sự cẩn thận và khả năng xử lý vật liệu phù hợp với hình dáng của sản phẩm.
Đối với mặt nạ giấy bồi, người thợ bắt đầu bằng việc chuẩn bị khuôn, lựa chọn giấy và chất kết dính, sau đó bồi nhiều lớp để tạo độ cứng. Sản phẩm cần được phơi khô trước khi chỉnh sửa bề mặt và trang trí. Nếu các lớp giấy không đều hoặc chưa đủ khô, mặt nạ có thể bị cong, biến dạng hoặc khó giữ được hình dáng ban đầu.
Sau khi tạo cốt, người thợ tiến hành phủ màu và vẽ các chi tiết. Đây là công đoạn đòi hỏi cảm quan thẩm mỹ, khả năng phối màu và sự khéo léo trong việc thể hiện biểu cảm nhân vật. Những đường nét trên mặt nạ thường được nhấn mạnh để hình ảnh dễ nhận biết, tạo cảm giác sinh động khi nhìn từ xa.
Với nghề làm trống, tri thức nghề thể hiện ở việc xử lý vật liệu, tạo thân trống, căng mặt và hoàn thiện các bộ phận. Người thợ phải dựa vào kinh nghiệm để điều chỉnh từng chi tiết, bảo đảm sản phẩm có thể sử dụng được trong các hoạt động vui chơi.
Những kinh nghiệm này phần lớn được tích lũy qua thực hành và truyền lại trong gia đình. Người học nghề không chỉ cần biết cách thực hiện từng công đoạn mà còn phải hiểu đặc tính của vật liệu, nhận biết lỗi sản phẩm và điều chỉnh thao tác theo từng mẫu đồ chơi. Chính quá trình làm việc lặp lại qua nhiều mùa Trung thu đã hình thành nên tri thức nghề riêng của cộng đồng.
Người giữ nghề và quá trình trao truyền
Nghề làm đồ chơi Trung thu tại Ông Hảo được duy trì bởi các hộ gia đình, trong đó có những người đã gắn bó hàng chục năm với công việc chế tác mặt nạ, trống và đầu lân. Họ vừa là người sản xuất, vừa là người lưu giữ kinh nghiệm tạo hình, xử lý vật liệu và hoàn thiện sản phẩm.
Trong các tư liệu báo chí, ông Vũ Huy Đông được nhắc đến như một người có nhiều năm gắn bó với nghề làm mặt nạ giấy bồi. Bà Vũ Thị Thoàn, em gái ông, cũng được biết đến với hoạt động sản xuất mặt nạ và trống Trung thu. Những câu chuyện về các gia đình này cho thấy vai trò của kinh nghiệm cá nhân và sự tiếp nối trong gia đình đối với việc duy trì nghề.
Việc học nghề thường diễn ra thông qua quan sát, thực hành và làm việc trực tiếp cùng người đi trước. Người mới có thể bắt đầu bằng những thao tác đơn giản, sau đó dần làm quen với việc tạo khuôn, bồi giấy, xử lý bề mặt và trang trí. Đối với những sản phẩm cần kỹ thuật tạo hình phức tạp, kinh nghiệm của người thợ lâu năm đặc biệt quan trọng trong việc hướng dẫn cách xử lý các chi tiết và hoàn thiện sản phẩm.
Tuy nhiên, trao truyền nghề không chỉ là chuyển giao kỹ thuật. Đó còn là quá trình truyền lại cách lựa chọn mẫu, quan niệm thẩm mỹ và hiểu biết về nhu cầu của người sử dụng. Những người làm nghề phải cân bằng giữa việc giữ dáng vẻ quen thuộc của đồ chơi truyền thống với việc thay đổi màu sắc, kích thước và mẫu mã để phù hợp với từng thế hệ trẻ em.
Giá trị văn hóa trong những món đồ chơi dân gian
Các sản phẩm của làng Ông Hảo gắn liền với Tết Trung thu, dịp lễ có ý nghĩa quan trọng trong đời sống văn hóa Việt Nam. Những chiếc mặt nạ, trống ếch và đầu lân xuất hiện trong hoạt động rước đèn, vui chơi và múa hội, góp phần tạo nên không khí náo nức của đêm rằm tháng Tám.
Đồ chơi truyền thống cũng là một phần ký ức tuổi thơ được chia sẻ giữa nhiều thế hệ. Với những người từng lớn lên cùng tiếng trống ếch và chiếc mặt nạ giấy bồi, các sản phẩm của Ông Hảo gợi nhớ đến những buổi vui chơi cùng bạn bè, những đêm rước đèn và không khí chuẩn bị Trung thu trong gia đình. Đối với trẻ em ngày nay, đây vẫn có thể là phương tiện để tiếp cận các hình thức vui chơi dân gian và tìm hiểu về văn hóa truyền thống.
Bên cạnh giá trị ký ức, nghề làm đồ chơi còn lưu giữ tri thức thủ công về tạo hình, bồi giấy, xử lý vật liệu và trang trí. Những kỹ năng này không chỉ tồn tại trong sản phẩm đã hoàn thiện mà còn nằm trong quá trình lao động, sự phối hợp giữa các thành viên gia đình và cách kinh nghiệm được truyền từ người này sang người khác.
Từ góc nhìn di sản, Ông Hảo vì thế không chỉ là nơi sản xuất đồ chơi phục vụ một dịp lễ. Đây còn là không gian thực hành văn hóa, nơi những vật liệu bình dị được biến thành sản phẩm mang ý nghĩa tinh thần và nơi cộng đồng tiếp tục tái tạo ký ức Trung thu qua từng mùa trăng.
Giữ nghề trước những thay đổi của thị trường
Trong bối cảnh đồ chơi công nghiệp ngày càng đa dạng, nghề làm đồ chơi Trung thu thủ công tại Ông Hảo đã trải qua những giai đoạn khó khăn. Một số hộ từng rời bỏ nghề do sức ép cạnh tranh và thu nhập không ổn định. Các bài viết trong những năm gần đây cũng ghi nhận số hộ còn duy trì sản xuất đã giảm so với trước đây.
Tuy vậy, nhu cầu tìm về các sản phẩm truyền thống trong những năm gần đây đã tạo thêm cơ hội cho làng nghề. Mặt nạ giấy bồi, trống và đầu lân tiếp tục được tiêu thụ vào dịp Trung thu; một số cơ sở còn mở rộng sản xuất để đáp ứng đơn hàng từ nhiều địa phương. Các sản phẩm thủ công có lợi thế về hình thức riêng, dấu ấn của người thợ và khả năng gợi nhắc những giá trị văn hóa quen thuộc.
Để nghề tiếp tục được duy trì, việc cải thiện chất lượng sản phẩm, xây dựng đầu ra ổn định và phát triển các kênh giới thiệu, phân phối là những vấn đề đáng quan tâm. Hoạt động trải nghiệm làm mặt nạ hoặc tìm hiểu quy trình chế tác cũng có thể giúp người trẻ tiếp cận nghề trực tiếp hơn, thay vì chỉ biết đến sản phẩm qua hình ảnh.
Quan trọng không kém là tạo điều kiện để người thợ có thể sống bằng nghề. Khi kỹ thuật thủ công được duy trì trong môi trường sản xuất thực tế và có người kế tiếp học nghề, những tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ mới có cơ hội tiếp tục tồn tại.
Tiếp nối ký ức Trung thu qua từng sản phẩm
Làng Ông Hảo cho thấy sức sống của một nghề truyền thống được tạo nên từ sự bền bỉ của người thợ và mối liên hệ giữa sản phẩm với đời sống văn hóa cộng đồng. Từ những lớp giấy bồi, những nét vẽ trên mặt nạ đến tiếng trống vang lên mỗi mùa rằm tháng Tám, người dân nơi đây vẫn đang góp phần giữ lại một phần ký ức của Tết Trung thu Việt Nam.
Bảo tồn nghề Ông Hảo vì thế không chỉ là duy trì kỹ thuật làm mặt nạ hay chế tác trống, mà còn là gìn giữ tri thức thủ công, tạo sinh kế cho người làm nghề và mở ra cơ hội để thế hệ trẻ tiếp tục tiếp nhận những giá trị văn hóa truyền thống. Trong nhịp sống hiện đại, mỗi món đồ chơi được làm ra vẫn có thể trở thành cầu nối giữa ký ức của người lớn và trải nghiệm của trẻ em hôm nay.
