Từ nghề phụ lúc nông nhàn đến nghề truyền thống của cộng đồng
Theo các tư liệu địa phương, nghề làm hương và tăm hương ở Quảng Phú Cầu đã hình thành cách đây khoảng một thế kỷ. Ban đầu, nghề tập trung chủ yếu tại thôn Phú Lương Thượng, sau đó lan rộng sang các thôn Đạo Tú, Cầu Bầu, Xà Cầu và những khu vực khác trong xã.
Trong giai đoạn đầu, làm tăm hương chủ yếu là công việc phụ, giúp người dân tận dụng thời gian nông nhàn để tăng thêm thu nhập. Khi nhu cầu sử dụng hương trong các hoạt động thờ cúng, lễ hội và sinh hoạt tín ngưỡng ngày càng lớn, nghề dần phát triển thành hoạt động sản xuất thường xuyên, thu hút nhiều hộ gia đình tham gia.
Quá trình phát triển của nghề cũng gắn với sự thay đổi trong tổ chức sản xuất. Từ những công đoạn chủ yếu làm bằng tay tại các hộ gia đình, người dân từng bước mở rộng quy mô, đầu tư máy móc và hình thành các cơ sở sản xuất chuyên nghiệp. Theo các bài viết của Thông tấn xã Việt Nam và Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, nghề tăm hương đã trở thành nguồn sinh kế quan trọng đối với hàng nghìn hộ dân tại Quảng Phú Cầu.
Từ cây vầu đến những bó tăm hương rực rỡ
Nguyên liệu chính để làm tăm hương tại Quảng Phú Cầu là vầu, tre và nứa. Trong đó, vầu được sử dụng để sản xuất nhiều loại tăm hương đòi hỏi độ tròn, đều và độ bền cao. Việc lựa chọn nguyên liệu phù hợp có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng, khả năng cháy và độ hoàn thiện của sản phẩm.
Quy trình làm tăm hương gồm nhiều công đoạn liên tiếp: lựa chọn nguyên liệu, pha và chẻ thanh, vót tăm, phân loại, nhuộm chân hương, phơi khô rồi bó thành phẩm. Trước đây, nhiều công đoạn được thực hiện thủ công bằng dao và các dụng cụ đơn giản; ngày nay, máy chẻ và các thiết bị hỗ trợ đã giúp nâng cao năng suất, tạo ra những que tăm đồng đều hơn. Tuy nhiên, việc lựa chọn nguyên liệu và kiểm tra chất lượng vẫn giữ vai trò quan trọng trong quá trình sản xuất.
Một đặc điểm dễ nhận biết của Quảng Phú Cầu là những bó tăm hương được nhuộm màu, phổ biến nhất là màu đỏ, sau đó xòe thành từng cụm lớn để phơi dưới nắng. Từ nhu cầu thực tế của công việc, hình ảnh những bó tăm hương dần trở thành dấu ấn thị giác của làng nghề, thu hút sự quan tâm của khách tham quan và các nhiếp ảnh gia.
Cần phân biệt giữa nghề làm tăm hương và nghề làm hương thành phẩm. Tăm hương là phần lõi thường làm từ tre, vầu hoặc nứa; để tạo thành nén hương hoàn chỉnh, người thợ còn phải chuẩn bị bột hương từ các nguyên liệu thích hợp, phối trộn theo công thức của cơ sở, phủ hoặc se bột lên tăm, sau đó phơi hay sấy khô và đóng gói. Tại Quảng Phú Cầu, cả hai hoạt động sản xuất tăm hương và hương thành phẩm đều góp phần tạo nên diện mạo của làng nghề.
Tri thức nghề được tích lũy qua từng công đoạn
Làm tăm hương đòi hỏi sự phối hợp giữa kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu và kỹ thuật xử lý thủ công. Người thợ phải nhận biết độ tuổi, độ cứng và độ ẩm của cây vầu, tre hoặc nứa để lựa chọn phương pháp xử lý phù hợp. Khi chẻ và vót, các que tăm cần có kích thước tương đối đồng đều, ít xơ, không cong vênh và đáp ứng yêu cầu của từng loại sản phẩm.
Ở công đoạn nhuộm và phơi, người làm nghề phải chú ý đến độ phủ màu, độ khô và cách bó tăm để thuận tiện cho việc vận chuyển, bảo quản. Thời tiết cũng ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ sản xuất, đặc biệt đối với những công đoạn cần phơi ngoài trời. Những kinh nghiệm này được tích lũy qua quá trình làm nghề và điều chỉnh theo điều kiện thực tế.
Đối với hương thành phẩm, tri thức nghề còn thể hiện ở việc lựa chọn, phối trộn nguyên liệu tạo mùi thơm và điều chỉnh độ kết dính của bột hương. Mỗi cơ sở có thể có cách phối trộn riêng, góp phần tạo nên đặc điểm của sản phẩm. Người làm nghề tại Quảng Phú Cầu cũng nhấn mạnh sự cẩn thận trong sản xuất bởi hương gắn với không gian thờ cúng và đời sống tâm linh của nhiều gia đình.
Việc truyền nghề diễn ra chủ yếu thông qua gia đình, quan hệ lao động và thực hành trực tiếp tại các cơ sở sản xuất. Người mới học nghề có thể bắt đầu từ những công việc đơn giản như phân loại, bó tăm, sau đó tiếp cận các công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao hơn. Khi máy móc được đưa vào sản xuất, người thợ cũng cần học cách vận hành, kiểm soát chất lượng và phối hợp giữa các công đoạn. Nhờ vậy, tri thức nghề không chỉ được kế thừa mà còn được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện sản xuất mới.
Người giữ nghề và sức sống của cộng đồng làng nghề
Nghề tăm hương Quảng Phú Cầu được duy trì bởi nhiều thế hệ người dân, từ những hộ sản xuất nhỏ đến các cơ sở có quy mô lớn. Trong cấu trúc kinh tế của làng nghề, mỗi gia đình có thể đảm nhiệm một hoặc nhiều công đoạn, trong khi các cơ sở chuyên nghiệp tổ chức sản xuất theo quy trình liên hoàn để đáp ứng đơn hàng.
Các tư liệu về Quảng Phú Cầu ghi nhận sự phát triển của những cơ sở sản xuất do người dân địa phương gây dựng, trong đó có các gia đình nhiều năm gắn bó với nghề và những chủ cơ sở thuộc thế hệ trẻ. Bên cạnh việc duy trì sản xuất, một số lao động có tay nghề còn đi đến những địa phương khác để hướng dẫn, truyền đạt kỹ thuật làm tăm hương.
Điểm đáng chú ý là cộng đồng giữ nghề không chỉ bao gồm những người trực tiếp làm ra sản phẩm. Người cung cấp nguyên liệu, người vận chuyển, người phân phối và những lao động tham gia đóng gói đều góp phần duy trì hoạt động của làng nghề. Các mối quan hệ này tạo nên mạng lưới sản xuất và trao đổi, giúp nghề tăm hương trở thành một bộ phận quan trọng trong đời sống kinh tế địa phương.
Trong các nguồn tư liệu công khai được tham khảo, chưa có đủ căn cứ để xác định một cá nhân duy nhất là nghệ nhân tiêu biểu đại diện cho tòan bộ nghề tăm hương Quảng Phú Cầu. Vì vậy, câu chuyện bảo tồn nghề cần được nhìn nhận từ đóng góp chung của những người thợ, các gia đình và cộng đồng sản xuất qua nhiều thế hệ.
Hương thơm trong đời sống tín ngưỡng Việt Nam
Giá trị văn hóa của nghề tăm hương Quảng Phú Cầu trước hết gắn với vai trò của hương trong đời sống tín ngưỡng Việt Nam. Nén hương xuất hiện trong các không gian thờ cúng gia đình, đình, chùa và nhiều nghi lễ truyền thống. Việc thắp hương thể hiện sự tưởng nhớ tổ tiên, lòng thành kính và mối liên hệ tinh thần giữa các thế hệ.
Từ góc độ này, nghề làm tăm hương không chỉ tạo ra một sản phẩm tiêu dùng mà còn góp phần duy trì những thực hành văn hóa quen thuộc trong cộng đồng. Công việc sản xuất đòi hỏi sự cẩn thận, trong khi sản phẩm được sử dụng trong những không gian mang ý nghĩa thiêng liêng đối với người Việt.
Bên cạnh giá trị tín ngưỡng, làng nghề còn lưu giữ tri thức về xử lý nguyên liệu thực vật, kỹ thuật tạo hình, nhuộm màu và tổ chức lao động thủ công. Những kỹ năng này được hình thành từ thực hành lâu dài, gắn với điều kiện sinh hoạt và kinh nghiệm của người dân địa phương.
Đặc biệt, hình ảnh những bó tăm hương nhiều màu sắc phơi dưới nắng đã trở thành một phần cảnh quan nhận diện Quảng Phú Cầu. Các hộ làm nghề còn sắp xếp tăm hương thành những hình ảnh lớn như hoa văn, lá cờ hay bản đồ Việt Nam để giới thiệu với khách tham quan. Nhờ đó, hoạt động sản xuất truyền thống có thêm một hình thức kết nối với công chúng đương đại.
Từ sản xuất thủ công đến phát triển sản phẩm và du lịch
Trong những năm gần đây, Quảng Phú Cầu từng bước kết hợp sản xuất truyền thống với máy móc, mở rộng các dòng sản phẩm và tìm kiếm thị trường tiêu thụ. Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, các sản phẩm của địa phương bao gồm hương nén, hương nụ, hương vòng và một số sản phẩm hương được phát triển theo hướng OCOP.
Việc cơ giới hóa giúp tăng năng suất, cải thiện độ đồng đều của tăm và hỗ trợ các cơ sở đáp ứng những đơn hàng lớn. Tuy nhiên, quá trình phát triển cũng đặt ra yêu cầu về kiểm soát chất lượng, lựa chọn nguyên liệu, quản lý khâu nhuộm và xử lý sản phẩm, cũng như bảo đảm điều kiện lao động tại các cơ sở sản xuất.
Song song với sản xuất, du lịch làng nghề mở ra cơ hội giới thiệu kỹ thuật thủ công và đời sống cộng đồng đến công chúng. Những hình ảnh tăm hương phơi rực rỡ đã giúp Quảng Phú Cầu trở thành điểm đến được nhiều du khách quan tâm. Một số gia đình chủ động sắp xếp không gian trưng bày, tạo hình từ tăm hương và giới thiệu sản phẩm trực tiếp cho khách tham quan.
Tuy vậy, việc phát triển du lịch cũng cần được đặt trong mối quan hệ với hoạt động sản xuất thực tế. Không gian phơi tăm hương vốn phục vụ công việc hằng ngày của người dân; do đó, việc đón khách cần phù hợp với nhịp sản xuất, bảo đảm an toàn và tôn trọng sinh hoạt của cộng đồng. Giá trị của làng nghề không chỉ nằm ở những hình ảnh đẹp mà còn ở tri thức, lao động và các mối quan hệ kinh tế đang duy trì nghề.
Giữ nghề trong nhịp sống đương đại
Quảng Phú Cầu hiện có lợi thế từ nhu cầu sử dụng hương, mạng lưới sản xuất đã hình thành và khả năng tiếp cận thị trường rộng hơn. Dù vậy, làng nghề vẫn cần quan tâm đến việc duy trì nguồn nguyên liệu phù hợp, nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo đảm an toàn trong sản xuất và tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp tục tham gia.
Một hướng phát triển là kết hợp hiệu quả giữa máy móc và kỹ thuật của người thợ, đồng thời nâng cao chất lượng đóng gói, nhận diện sản phẩm và khả năng truy xuất nguồn gốc. Đối với hoạt động du lịch, việc xây dựng những trải nghiệm giúp khách hiểu rõ từng công đoạn sản xuất sẽ có ý nghĩa lâu dài hơn so với việc chỉ tập trung vào chụp ảnh.
Quan trọng hơn, bảo tồn nghề cần gắn với sinh kế của người dân. Khi công việc tạo ra thu nhập ổn định và tri thức nghề được trao truyền trong môi trường thực hành, làng nghề mới có điều kiện duy trì sức sống qua nhiều thế hệ.
Từ những thanh vầu mộc mạc đến những bó tăm hương rực rỡ dưới nắng, Quảng Phú Cầu cho thấy cách một nghề thủ công có thể gắn kết sản xuất, tín ngưỡng và bản sắc địa phương. Giữ gìn làng nghề hôm nay không chỉ là bảo tồn một quy trình làm tăm hương, mà còn là tiếp nối kinh nghiệm của người thợ, duy trì sinh kế cộng đồng và gìn giữ một phần văn hóa vật chất, tinh thần trong đời sống người Việt.
