Từ dấu tích khảo cổ đến lịch sử làng gốm cổ
Lịch sử nghề gốm Kim Lan được nhận diện rõ hơn qua các cuộc khai quật tại di chỉ Bãi Hàm Rồng vào năm 2001 và 2003. Những hiện vật thu thập được cho thấy hoạt động sản xuất gốm tại đây đã tồn tại từ khoảng thế kỷ VII–VIII và tiếp tục phát triển qua nhiều giai đoạn, kéo dài đến thế kỷ XVIII. Các sản phẩm tìm thấy phản ánh sự đa dạng về chất liệu, kỹ thuật tạo hình và trang trí, từ đồ gốm sinh hoạt thông dụng đến những sản phẩm có kỹ thuật chế tác tinh xảo.
Vị trí ven sông Hồng, nguồn nguyên liệu đất sét và điều kiện giao thông đường thủy thuận lợi góp phần tạo cơ sở cho nghề gốm hình thành và phát triển. Trong dòng chảy lịch sử, gốm Kim Lan vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, vừa tham gia vào mạng lưới trao đổi hàng hóa của khu vực. Những phát hiện khảo cổ tại đây cũng cho thấy mối liên hệ giữa Kim Lan với lịch sử kinh tế, văn hóa và thủ công nghiệp của Thăng Long xưa.
Sau một thời kỳ nghề gốm suy giảm và mai một, người dân địa phương từng bước khôi phục sản xuất vào cuối thập niên 1970. Từ những lò gốm hoạt động trở lại, nghề dần phát triển, thu hút thêm các hộ gia đình tham gia và trở thành một hoạt động kinh tế quan trọng của cộng đồng.
Một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình bảo tồn nghề là ngày 23/1/2025, khi nghề gốm Kim Lan được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện ghi nhận những giá trị lịch sử, kỹ thuật và văn hóa được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Sự mộc mạc và tính ứng dụng trong sản phẩm gốm Kim Lan
Một đặc điểm nổi bật của gốm Kim Lan là sự chú trọng đến công năng sử dụng, hình dáng hài hòa và tính tiện dụng. Nếu những dòng gốm mỹ nghệ thường gây ấn tượng bởi họa tiết cầu kỳ, sản phẩm Kim Lan còn được biết đến qua những vật dụng gần gũi với đời sống thường ngày, được tạo ra để đáp ứng nhu cầu sử dụng trong gia đình, sản xuất và xây dựng.
Sự đa dạng của sản phẩm phản ánh khả năng thích ứng của người thợ với nhu cầu thị trường. Từ những vật dụng thiết yếu đến các sản phẩm phục vụ trang trí, thờ tự và kiến trúc, gốm Kim Lan duy trì mối liên hệ gần gũi với đời sống của người sử dụng. Bên cạnh dòng sản phẩm sản xuất theo quy mô lớn, một số cơ sở còn duy trì kỹ thuật vuốt tay và trang trí thủ công, tạo ra những sản phẩm riêng biệt, có giá trị nghệ thuật cao hơn.
Từ đất sét đến sản phẩm hoàn chỉnh: Tri thức và kỹ thuật của người thợ
Làm gốm là quá trình chuyển hóa đất thành sản phẩm thông qua sự kết hợp giữa kỹ thuật, kinh nghiệm và khả năng cảm nhận vật liệu. Tại Kim Lan, người thợ phải nắm vững đặc tính của đất, độ dẻo của nguyên liệu, khả năng tạo hình và sự biến đổi của sản phẩm trong quá trình phơi, sấy và nung.
Mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm thực hành. Chẳng hạn, khi tạo hình, người thợ cần tính toán độ dày thành gốm và tỷ lệ giữa các bộ phận; khi nung, phải hiểu sự co ngót của đất và khả năng biến đổi của men. Những sai lệch nhỏ về nguyên liệu, độ ẩm hoặc nhiệt độ đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm.
Điều đáng chú ý là tri thức nghề không chỉ nằm trong các bước kỹ thuật có thể mô tả thành quy trình. Phần quan trọng còn được tích lũy qua kinh nghiệm cá nhân, thông qua việc quan sát màu lửa, cảm nhận độ dẻo của đất, điều chỉnh lực tay và xử lý những tình huống phát sinh. Đây chính là những kinh nghiệm cần được thực hành thường xuyên mới có thể thành thạo.
Người thợ và cộng đồng – Những chủ thể giữ nghề
Sự tồn tại của nghề gốm Kim Lan gắn liền với các hộ gia đình, cơ sở sản xuất và những người thợ có kinh nghiệm. Trong môi trường làng nghề, tri thức được truyền lại qua quan hệ gia đình, quá trình học việc và sự phối hợp giữa những người cùng làm. Người mới học nghề có thể bắt đầu từ các công đọan chuẩn bị nguyên liệu, chỉnh sửa sản phẩm rồi từng bước tiếp cận những kỹ thuật đòi hỏi tay nghề cao hơn.
Bên cạnh những cơ sở sản xuất quy mô lớn, những người thợ theo đuổi phương pháp tạo hình và trang trí thủ công cũng góp phần duy trì sự đa dạng của nghề. Kỹ thuật vuốt tay, khả năng xử lý hình khối và cách tạo hoa văn trực tiếp trên sản phẩm cho thấy vai trò sáng tạo của người thợ, đồng thời tạo ra những sản phẩm khác biệt so với hàng sản xuất hàng loạt.
Sự liên kết cộng đồng còn được thể hiện qua việc thành lập Hội Gốm sứ Kim Lan vào năm 2014, tạo không gian kết nối những người làm nghề và hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, để nghề tiếp tục được trao truyền lâu dài, bên cạnh việc duy trì hoạt động kinh tế, cần tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận kỹ thuật, hiểu lịch sử nghề và nhìn thấy cơ hội phát triển từ chính công việc thủ công truyền thống.
Giá trị lịch sử và văn hóa của nghề gốm Kim Lan
Giá trị của gốm Kim Lan trước hết nằm ở những dấu tích vật chất giúp tái hiện lịch sử sản xuất và trao đổi hàng hóa trong quá khứ. Các hiện vật khảo cổ không chỉ cho biết về hình dáng, chất liệu và kỹ thuật chế tác, mà còn cung cấp tư liệu để tìm hiểu đời sống sinh hoạt, trình độ thủ công và mối quan hệ giao thương của cư dân vùng ven sông Hồng.
Ở phương diện di sản phi vật thể, nghề gốm là một hệ thống tri thức được duy trì thông qua thực hành. Từ cách chọn đất, tạo hình đến điều khiển lò nung, những hiểu biết của người thợ được tích lũy, điều chỉnh và truyền lại trong quá trình lao động. Sản phẩm là phần có thể nhìn thấy, trong khi kinh nghiệm, kỹ năng và quan hệ giữa những người làm nghề chính là nền tảng giúp hoạt động sản xuất tiếp tục tồn tại.
Nghề gốm cũng gắn với bản sắc địa phương và ký ức cộng đồng. Những lò nung, xưởng sản xuất, công cụ và sản phẩm gốm tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng, nơi sinh kế của người dân gắn với nguyên liệu, kỹ thuật và sự biến đổi của thị trường. Việc bảo tồn nghề vì thế không chỉ là lưu giữ những sản phẩm cổ, mà còn phải duy trì môi trường thực hành để tri thức nghề tiếp tục được sử dụng và phát triển.
Từ nghề truyền thống đến hướng phát triển mới
Trong những thập niên gần đây, gốm Kim Lan tiếp tục phát triển theo hướng mở rộng quy mô sản xuất, đa dạng hóa sản phẩm và kết nối với các thị trường tiêu thụ. Các mặt hàng gia dụng, đồ thờ, chậu cây cảnh và gốm phục vụ xây dựng đáp ứng những nhu cầu khác nhau, giúp nghề duy trì vai trò kinh tế đối với cộng đồng.
Năm 2024, Hà Nội công nhận Kim Lan là điểm du lịch; đến tháng 3/2025, địa phương tổ chức công bố nghề gốm được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những dấu mốc này mở ra cơ hội kết nối hoạt động sản xuất với tham quan, tìm hiểu lịch sử và trải nghiệm văn hóa làng nghề. Bảo tàng gốm sứ Kim Lan cùng các không gian giới thiệu sản phẩm có thể giúp du khách tiếp cận cả di sản khảo cổ lẫn nghề gốm đang được thực hành trong đời sống hiện nay.
Dù vậy, phát triển làng nghề cũng đặt ra những yêu cầu về bảo đảm môi trường, sử dụng năng lượng hiệu quả, kiểm soát chất lượng sản phẩm và duy trì lực lượng lao động có tay nghề. Trong bối cảnh sản xuất ngày càng cạnh tranh, việc kết hợp công nghệ phù hợp với kỹ thuật truyền thống, mở rộng kênh quảng bá và phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng sẽ góp phần nâng cao sức cạnh tranh của gốm Kim Lan.
Đặc biệt, phát triển du lịch làng nghề cần gắn với việc giới thiệu chân thực quá trình làm gốm và câu chuyện của người thợ, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động mua bán. Khi du khách có cơ hội quan sát kỹ thuật tạo hình, tìm hiểu về lò nung và tiếp xúc với những người trực tiếp làm nghề, giá trị di sản sẽ được truyền tải đầy đủ hơn.
Tiếp nối dòng chảy gốm cổ trong đời sống đương đại
Từ những dấu tích khảo cổ bên bờ sông Hồng đến các xưởng sản xuất đang hoạt động, Kim Lan cho thấy mối liên hệ giữa lịch sử lâu dài của nghề gốm và khả năng thích ứng của cộng đồng. Giá trị của làng nghề không chỉ nằm ở những sản phẩm hữu hình, mà còn ở tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm được tích lũy qua quá trình lao động.
Việc nghề gốm Kim Lan được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là cơ hội để cộng đồng tiếp tục phát huy giá trị truyền thống, đồng thời đặt ra yêu cầu duy trì hoạt động thực hành và trao truyền nghề. Giữ nghề không chỉ là giữ những lò nung hay dáng gốm xưa, mà còn là tạo điều kiện để người thợ tiếp tục sáng tạo, truyền dạy và sống được bằng nghề. Chính sự tiếp nối ấy giúp dòng chảy gốm Kim Lan tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa và kinh tế của Hà Nội hôm nay.
