Từ nghề phụ của làng quê đến làng thợ may nổi tiếng
Theo tư liệu về làng cổ Cổ Nhuế và những người làm nghề tại địa phương, nghề may bắt đầu hình thành vào khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Trước đó, người dân chủ yếu sinh sống bằng nông nghiệp; việc làm thêm nghề thủ công là cách để cải thiện thu nhập trong điều kiện sản xuất nông nghiệp còn nhiều khó khăn.
Theo lời kể được ghi lại trong các tư liệu địa phương, những người thuộc dòng họ Nghiêm là một trong những nhóm đầu tiên học nghề may ở nơi khác rồi trở về truyền dạy cho con cháu. Từ một số ít gia đình ban đầu, nghề dần lan rộng qua quan hệ họ hàng, láng giềng và quá trình học việc. Đến đầu thế kỷ XX, số hộ theo nghề tăng lên, hình thành diện mạo của một cộng đồng thợ may chuyên nghiệp.
Ban đầu, nhiều người Cổ Nhuế vào nội thành Hà Nội làm thuê cho các hiệu may hoặc nhận may quần áo theo đơn đặt hàng. Sản phẩm chủ yếu phục vụ nhu cầu mặc thường ngày, về sau có cả quân phục và các mặt hàng may mặc yêu cầu kỹ thuật cao hơn. Khi tích lũy được kinh nghiệm và vốn, một số thợ mở hiệu may riêng, trong khi những người khác tiếp tục làm tại các cửa hiệu hoặc tổ chức sản xuất ngay tại quê nhà.
Quá trình ấy đã giúp Cổ Nhuế chuyển dần từ một làng nông nghiệp có nghề phụ thành địa bàn tập trung đông người làm nghề may. Danh tiếng của người thợ được gây dựng qua chất lượng đường may, khả năng xử lý những sản phẩm khó và sự tín nhiệm của khách hàng.
Tay nghề tạo nên danh tiếng Cổ Nhuế
Nghề may Cổ Nhuế gắn với kỹ thuật đo, cắt, ráp và hoàn thiện trang phục. Từ những bộ quần áo thông dụng đến áo sơ mi, quần âu, áo khoác và veston, mỗi sản phẩm đều đòi hỏi sự phối hợp giữa việc lựa chọn vật liệu, xác định kích thước, dựng dáng và xử lý các chi tiết.
Điểm quan trọng trong nghề may không chỉ là khả năng vận hành máy mà còn nằm ở kinh nghiệm đọc mẫu, tính toán lượng vải, điều chỉnh phom dáng và xử lý những phần khó như cổ áo, ve áo, tay áo hay đường ráp. Người thợ có tay nghề cần bảo đảm sản phẩm vừa vặn, đường may chắc chắn, các chi tiết cân đối và bề mặt vải được xử lý gọn gàng.
Trong quá khứ, thợ may Cổ Nhuế nổi tiếng với những sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao. Một số hiệu may ở khu vực phố cổ Hà Nội từng sử dụng tên thợ giỏi của làng để đặt tên cửa hiệu, phản ánh uy tín nghề nghiệp mà người Cổ Nhuế xây dựng được trong mạng lưới may mặc của Thủ đô.
Cùng với sự phát triển của thị trường, sản phẩm may mặc tại Cổ Nhuế ngày càng đa dạng. Ngoài may đo theo yêu cầu, nhiều cơ sở tham gia sản xuất hàng loạt hoặc nhận gia công cho các doanh nghiệp. Sự chuyển đổi này giúp nghề duy trì hoạt động trong điều kiện nhu cầu tiêu dùng và phương thức kinh doanh thay đổi.
Tri thức nghề được trao truyền qua nhiều thế hệ
Tại Cổ Nhuế, nghề may truyền thống chủ yếu được học thông qua thực hành. Người mới học thường bắt đầu từ những công việc cơ bản như chuẩn bị vải, là vải, cắt chỉ, ráp các chi tiết đơn giản hoặc hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm. Qua thời gian, họ tiếp tục học cách lấy số đo, dựng mẫu, cắt vải và xử lý những kỹ thuật phức tạp hơn.
Kinh nghiệm nghề không chỉ nằm trong các thông số đo đạc hay bản mẫu. Người thợ còn cần khả năng quan sát chất liệu, nhận biết độ co giãn của vải, dự đoán cách trang phục thay đổi khi mặc và điều chỉnh đường cắt để đạt phom dáng mong muốn. Đây là những kỹ năng được hình thành qua quá trình làm việc, sửa lỗi và học hỏi từ người có kinh nghiệm.
Hình thức truyền nghề trong gia đình từng giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của Cổ Nhuế. Nhiều gia đình nối tiếp nghề qua ba hoặc bốn thế hệ; con cháu học việc từ cha mẹ, ông bà, đồng thời tiếp cận kỹ thuật mới khi tham gia các cơ sở sản xuất. Theo tư liệu về làng nghề, sự kết hợp giữa truyền nghề trong gia đình và học việc tại các hiệu may đã góp phần hình thành đội ngũ thợ có tay nghề ở địa phương.
Ngày nay, việc truyền nghề còn gắn với khả năng sử dụng máy may công nghiệp, thiết bị chuyên dụng và quy trình sản xuất theo dây chuyền. Người thợ cần duy trì những kỹ năng cốt lõi của nghề may đồng thời thích nghi với yêu cầu về năng suất, độ chính xác và chất lượng đồng đều.
Người giữ nghề và ký ức cộng đồng
Làng nghề may Cổ Nhuế không được tạo dựng bởi một cá nhân duy nhất mà là kết quả lao động của nhiều thế hệ thợ may, chủ hiệu và gia đình làm nghề. Trong lịch sử phát triển của làng, những người thợ giỏi đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng uy tín sản phẩm, mở rộng quan hệ với các hiệu may trong nội thành và hướng dẫn lớp thợ kế tiếp.
Bên cạnh những người trực tiếp cắt may, cộng đồng làng nghề còn có các chủ xưởng, người cung cấp nguyên liệu, người nhận và giao hàng cùng những lao động đảm nhiệm khâu là, đóng gói, hoàn thiện sản phẩm. Mạng lưới này tạo nên một hệ thống sản xuất có khả năng thích ứng với những đơn hàng và nhu cầu thị trường khác nhau.
Một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử tổ chức của người làm nghề là sự ra đời của Hội ái hữu thợ may Cổ Nhuế vào năm 1938, theo tư liệu được báo Thanh Niên ghi lại. Sự hình thành của tổ chức này cho thấy quan hệ giữa những người thợ không chỉ dừng ở hoạt động sản xuất mà còn mở rộng sang việc hỗ trợ nhau trong nghề và đời sống cộng đồng.
Hiện nay, Hội nghề may truyền thống Cổ Nhuế tiếp tục là một hình thức kết nối người làm nghề. Theo bài viết đăng năm 2020, gần 500 hội viên từng tham gia các hoạt động của hội và cùng trở về nhà thờ Tổ nghề vào dịp giỗ Tổ. Những cuộc gặp gỡ này góp phần duy trì sự gắn kết giữa các gia đình làm nghề, đồng thời tạo không gian trao đổi về hoạt động sản xuất và việc chung của cộng đồng.
Giỗ Tổ nghề may – Nơi kết nối truyền thống và hiện tại
Một nét sinh hoạt đáng chú ý của cộng đồng thợ may Cổ Nhuế là hoạt động tưởng niệm Tổ nghề tại nhà thờ Tổ. Theo tư liệu được công bố, lễ giỗ Tổ nghề diễn ra vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch hằng năm. Đây là dịp những người làm nghề trở về, dâng lễ tưởng nhớ những người đi trước và gặp gỡ đồng nghiệp, bạn nghề.
Trong đời sống làng nghề, nghi lễ này mang ý nghĩa tri ân và nhắc nhớ về nguồn gốc nghề nghiệp. Việc trở về nhà thờ Tổ cũng giúp duy trì mối liên hệ giữa các thế hệ thợ may, kể cả những người đã chuyển nơi sinh sống hoặc làm việc tại các cơ sở ngoài địa phương.
Giá trị văn hóa của nghề may Cổ Nhuế vì thế không chỉ nằm ở những sản phẩm được tạo ra mà còn thể hiện qua đạo nghề, ý thức giữ chữ tín, tinh thần học hỏi và quan hệ tương trợ giữa những người cùng nghề. Những giá trị này được hình thành trong quá trình lao động và tiếp tục được tái tạo thông qua sinh hoạt cộng đồng.
Từ xưởng gia đình đến mạng lưới sản xuất may mặc
Bước sang thời kỳ đổi mới, nghề may Cổ Nhuế tiếp tục phát triển nhờ khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường và mở rộng quan hệ gia công. Nhiều hộ gia đình đầu tư máy móc, tổ chức không gian sản xuất tại nhà hoặc phát triển thành xưởng may có quy mô lớn hơn.
Trong những năm cuối thế kỷ XX, sản phẩm Cổ Nhuế được tiêu thụ tại nhiều chợ trong và ngoài Hà Nội. Một số cơ sở tham gia gia công hàng xuất khẩu thông qua các doanh nghiệp trung gian, với những mặt hàng như áo khoác, áo gió và trang phục mùa đông. Đến nay, các cơ sở tại địa phương tiếp tục tham gia chuỗi cung ứng may mặc, nhận gia công hoặc hợp tác với những doanh nghiệp và thương hiệu thời trang.
Sự phát triển này cho thấy khả năng chuyển đổi của một nghề thủ công truyền thống khi gắn với ngành công nghiệp may mặc hiện đại. Nếu trước đây tay nghề của từng người thợ là yếu tố quyết định, thì trong mô hình sản xuất hiện nay, chất lượng sản phẩm còn phụ thuộc vào việc tổ chức công đoạn, quản lý tiến độ, kiểm soát nguyên liệu và phối hợp giữa các bộ phận.
Máy móc giúp tăng năng suất và giảm một phần lao động thủ công, nhưng kinh nghiệm xử lý chất liệu, điều chỉnh phom dáng và hoàn thiện sản phẩm vẫn là những kỹ năng có giá trị đối với người làm nghề.
Tiếp nối đường kim, mũi chỉ trong đời sống hôm nay
Từ những người thợ đầu tiên học nghề vào cuối thế kỷ XIX, nghề may Cổ Nhuế đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ may thuê tại các hiệu trong nội thành đến sản xuất tại gia đình, xưởng may và tham gia mạng lưới cung ứng hàng hóa quy mô lớn. Qua mỗi giai đoạn, người làm nghề đều phải học hỏi, điều chỉnh kỹ thuật và tìm cách thích ứng với nhu cầu mới.
Giá trị của Cổ Nhuế không chỉ nằm ở danh tiếng của một làng thợ may mà còn ở hệ thống tri thức, kinh nghiệm lao động và quan hệ cộng đồng được hình thành qua nhiều thế hệ. Giữ nghề hôm nay là tiếp tục trao truyền kỹ năng, bảo đảm sinh kế cho người thợ và duy trì những không gian sinh hoạt chung của cộng đồng.
Trong nhịp sống đô thị hiện đại, những đường kim, mũi chỉ của người thợ Cổ Nhuế vẫn nối dài câu chuyện về một làng nghề biết thay đổi để tồn tại, đồng thời gìn giữ niềm tự hào và bản sắc được gây dựng từ chính lao động của người dân.
