Giữa vùng đất Phú Vinh, nơi nghề mây tre đan đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống cộng đồng, những sợi mây, thanh tre từ lâu không chỉ được dùng để tạo nên những vật dụng quen thuộc mà còn trở thành chất liệu để người thợ gửi gắm kỹ thuật, óc sáng tạo và câu chuyện văn hóa của quê hương. Trong dòng chảy ấy, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh là một gương mặt tiêu biểu của thế hệ nghệ nhân vừa kế thừa kỹ thuật truyền thống, vừa tìm cách đưa nghề thủ công bước vào đời sống hiện đại.
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Tĩnh, làng nghề Phú Vinh, xã Phú Nghĩa đã tạo ra hàng nghìn sản phẩm mây tre độc đáo, xuất khẩu ra nhiều nước trên thế giới (Ảnh: Thanhuyhanoi)
Sinh năm 1964, lớn lên tại làng nghề mây tre đan Phú Vinh, xã Phú Nghĩa, Hà Nội, ông Nguyễn Văn Tĩnh đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề. Từ những công việc nhỏ học được trong gia đình khi còn là một cậu bé, ông dần làm chủ nhiều kỹ thuật đan lát, rồi dành nhiều năm nghiên cứu, sáng tạo mẫu mã, kết hợp vật liệu và phát triển sản phẩm. Không chỉ trực tiếp làm nghề, ông còn tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần tạo sinh kế cho người lao động và đưa các sản phẩm mây tre đan Phú Vinh đến thị trường trong nước cũng như quốc tế.
Lớn lên cùng nghề truyền thống của gia đình
Nguyễn Văn Tĩnh sinh ra trong một gia đình có truyền thống lâu đời với nghề mây tre đan tại Phú Vinh. Báo Nhân Dân cho biết gia đình ông có sáu đời gắn bó với nghề; trong khi thông tin do chính quyền xã Phú Nghĩa công bố năm 2026 ghi nhận gia đình ông đã có bảy đời theo nghề và ba thế hệ liên tiếp được công nhận là nghệ nhân. Những con số khác nhau về số thế hệ có thể xuất phát từ cách tính trong từng nguồn, nhưng đều cho thấy nghề thủ công đã trở thành một phần sâu sắc trong lịch sử gia đình ông.
Cha ông, nghệ nhân Nguyễn Văn Khiếu, là người có ảnh hưởng đặc biệt đến con đường nghề nghiệp của ông. Nguyễn Văn Khiếu được biết đến là người đầu tiên ở Việt Nam đan thành công chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng mây, tre và là một trong những người tiên phong đưa các họa tiết trang trí vào sản phẩm mây tre của Phú Vinh. Từ người cha, Nguyễn Văn Tĩnh không chỉ tiếp nhận kỹ thuật đan lát mà còn học được thái độ nghiêm túc đối với nghề và tinh thần không ngừng tìm tòi, sáng tạo.
Ngay từ khoảng 6–10 tuổi, ông đã bắt đầu tiếp xúc với công việc trong nghề. Ban đầu là những việc nhỏ như làm nguyên liệu, hỗ trợ người lớn, rồi dần dần quan sát, ghi nhớ và tự thực hành các kỹ thuật đan. Theo chia sẻ của ông, quá trình học nghề không diễn ra trong một khoảng thời gian cố định mà được tích lũy qua từng ngày, thông qua việc nhìn, làm và sửa từng lỗi nhỏ. Đến khoảng 17 tuổi, ông đã cơ bản nắm được kỹ thuật, các lối đan và quy trình xử lý nguyên liệu mây tre.
Với một nghề thủ công dựa nhiều vào kinh nghiệm bàn tay, những bài học như thế có ý nghĩa đặc biệt. Người thợ không chỉ cần biết một sản phẩm được đan như thế nào mà còn phải hiểu cách lựa chọn nguyên liệu, xử lý mây tre, căn độ căng của sợi, phối hợp các kiểu đan và kiểm soát hình dáng của sản phẩm. Những kỹ năng ấy khó có thể được học hoàn toàn qua sách vở mà cần một quá trình quan sát và thực hành lâu dài.
Một chặng đường nhiều thử thách để trở lại với nghề
Con đường làm nghề của Nguyễn Văn Tĩnh cũng không phải lúc nào thuận lợi. Sau thời kỳ bao cấp, khi nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường, sản phẩm mây tre đan ông làm ra từng gặp khó khăn về đầu ra. Có thời điểm ông phải tạm gác nghề để làm những công việc khác.
Nhưng nghề truyền thống đã trở thành một phần quá sâu trong cuộc sống của ông. Sau khi trải nghiệm nhiều công việc, ông quyết định quay trở lại với mây và tre – những chất liệu mà ông đã quen thuộc từ thuở nhỏ. Khoảng năm 2000, ông trở về quê hương với một định hướng rõ ràng: không chỉ tiếp tục làm những sản phẩm truyền thống mà phải tìm cách đổi mới để nâng cao giá trị sử dụng và giá trị thẩm mỹ của sản phẩm.
Đó cũng là thời điểm nghề nghiệp của ông bước sang một giai đoạn mới. Nguyễn Văn Tĩnh bắt đầu dành nhiều tâm huyết hơn cho việc nghiên cứu hình dáng, hoa văn, kết cấu và cách kết hợp vật liệu. Thay vì bó hẹp mây tre trong những sản phẩm gia dụng quen thuộc, ông tìm cách biến chúng thành các sản phẩm trang trí, nội thất và tác phẩm thủ công mỹ nghệ có tính thẩm mỹ cao.
Từ sợi mây, thanh tre đến những sản phẩm giàu tính sáng tạo
Điểm nổi bật trong phong cách của Nguyễn Văn Tĩnh nằm ở khả năng kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và tư duy thiết kế hiện đại. Ông sử dụng những chất liệu quen thuộc như mây, tre, giang nhưng đồng thời thử nghiệm kết hợp chúng với sắt, gốm, sơn mài và một số vật liệu khác để tạo nên những sản phẩm mới.
Cách làm này giúp mây tre không còn chỉ xuất hiện dưới dạng rổ, rá, khay, giỏ hay những vật dụng sinh hoạt quen thuộc. Qua bàn tay người nghệ nhân, vật liệu tự nhiên trở thành những chiếc đèn, bình hoa, đồ trang trí, sản phẩm nội thất và những tác phẩm giàu tính tạo hình.
Một trong những sản phẩm tiêu biểu của ông là “Đèn treo”, giành giải Nhất giải thưởng sáng tạo kiểu dáng sản phẩm Golden-V năm 2006 do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam trao tặng. Năm 2008, “Bình hoa đan mây” tiếp tục giành giải Nhất cuộc thi sản phẩm thủ công Việt Nam do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức. Những giải thưởng này đánh dấu khả năng sáng tạo của ông trong việc làm mới sản phẩm truyền thống mà vẫn giữ được đặc trưng của chất liệu và kỹ thuật mây tre.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh và sản phẩm tiêu biểu"Đèn Treo" (Ảnh: Congnghieptieudung)
Các sản phẩm do ông sáng tạo không chỉ chú trọng hình thức. Mỗi kiểu đan đều có sự tính toán về kết cấu và công năng. Chính sự kết hợp giữa yếu tố kỹ thuật, công năng và thẩm mỹ giúp những sản phẩm mây tre vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng hiện đại vừa giữ được dấu ấn của nghề thủ công truyền thống Phú Vinh.
Giữ nghề bằng cách làm cho nghề có thể sống được
Một trong những quan điểm đáng chú ý của Nguyễn Văn Tĩnh là nghề truyền thống muốn tồn tại lâu dài thì không thể chỉ dựa vào lòng yêu nghề. Nghề phải tạo ra giá trị, người thợ phải có thu nhập và sản phẩm phải có khả năng thích ứng với thị trường.
Ông từng chia sẻ rằng người thợ cần biết biến kỹ năng thành lợi thế, biến nghề thành sự nghiệp và phải có khả năng sống được bằng nghề. Với ông, đây không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là điều kiện để nghề truyền thống tiếp tục được truyền lại. Khi nghề có đầu ra, người trẻ mới có thêm động lực ở lại làng; khi sản phẩm có giá trị, kỹ thuật của cha ông mới có cơ hội được tiếp tục thực hành.
Từ suy nghĩ ấy, hoạt động của ông không dừng lại ở sản xuất thủ công. Ông xây dựng và phát triển cơ sở sản xuất mây tre đan Việt Quang, từng bước đưa sản phẩm của gia đình vào thị trường. Theo Báo Nhân Dân, thương hiệu mây tre đan Việt Quang của gia đình ông từng có gần 20 sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao, trong đó có những sản phẩm như bộ đèn đan vảy rồng, bát bộ ba, làn đan mắt cáo, khay chữ nhật, hộp đựng giấy và các sản phẩm gia dụng, trang trí khác.
Những sản phẩm ấy cho thấy một hướng đi khác của nghề truyền thống: không tách rời thị trường hiện đại mà tìm cách thích nghi với nó. Người nghệ nhân vừa giữ kỹ thuật cũ, vừa phải hiểu nhu cầu mới để tạo ra những sản phẩm phù hợp với không gian sống, thị hiếu và cách sử dụng của người đương đại.
Đưa mây tre Việt Nam đến gần hơn với thị trường quốc tế
Sự sáng tạo của Nguyễn Văn Tĩnh không chỉ mang lại những giải thưởng trong nước mà còn góp phần mở rộng khả năng tiếp cận của mây tre Việt Nam với thị trường quốc tế.
Từ những chất liệu vốn gắn với hình ảnh làng quê Việt Nam, ông tìm cách tạo ra sản phẩm có thiết kế hiện đại, dễ sử dụng và có giá trị thẩm mỹ cao. Điều này giúp sản phẩm thủ công truyền thống không bị đóng khung như những món đồ chỉ dùng để gợi nhớ về quá khứ mà trở thành một phần của đời sống hiện đại.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh giới thiệu một số mẫu chao đèn sẽ được xuất sang thị trường Nhật Bản (Ảnh: Langngheviet)
Tại chính Phú Vinh, những sản phẩm của các nghệ nhân ngày càng đa dạng, từ đồ gia dụng, nội thất đến các tác phẩm mỹ nghệ như tranh chân dung, hoành phi, câu đối, chao đèn, lọ hoa, rèm cửa và quà lưu niệm. Đây là nền tảng để nghề thủ công chuyển từ sản xuất phục vụ nhu cầu sinh hoạt truyền thống sang một ngành sản xuất sáng tạo gắn với văn hóa và du lịch.
Truyền nghề để không đứt gãy mạch nghề
Bên cạnh việc sáng tạo sản phẩm, điều khiến Nguyễn Văn Tĩnh được ghi nhận như một nghệ nhân có đóng góp lớn cho làng nghề là tâm huyết với việc truyền nghề.
Từ năm 2008, khi chuyển hướng sang mô hình doanh nghiệp gia đình, ông dành nhiều thời gian hơn cho công việc đào tạo, truyền nghề cho người trẻ. Không chỉ hướng dẫn người lao động tại Phú Nghĩa, ông còn tham gia đào tạo ở nhiều địa phương khác của Hà Nội và các tỉnh, thành. Nhiều người được ông hướng dẫn sau này tiếp tục làm nghề, mở cơ sở sản xuất hoặc phát triển doanh nghiệp riêng, góp phần tạo việc làm cho người lao động.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh đào tạo tay nghề thợ trẻ (Ảnh: Nguyễn Mai - Kim Thoa)
Cách truyền nghề của ông cũng gắn với quan niệm rằng một người thợ giỏi không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải có sự kiên trì, chính trực và tinh thần sáng tạo. Người học phải hiểu vì sao một kiểu đan được thực hiện theo cách đó, vì sao nguyên liệu cần được xử lý như vậy và làm thế nào để kỹ thuật truyền thống có thể ứng dụng vào những sản phẩm mới.
Ở đây, truyền nghề không đơn thuần là truyền một thao tác kỹ thuật. Đó còn là truyền thái độ đối với nghề.
Nghệ nhân trong một gia đình nhiều thế hệ làm nghề
Câu chuyện về Nguyễn Văn Tĩnh cũng gắn với một truyền thống gia đình đặc biệt. Báo Nhân Dân từng giới thiệu gia đình ông là một trong những gia đình có ba thế hệ nghệ nhân cùng được phong tặng danh hiệu trong lĩnh vực mây tre đan. Điều này cho thấy nghề không chỉ được duy trì ở cấp độ cá nhân mà còn được tiếp nối trong phạm vi gia đình.
Từ nghệ nhân Nguyễn Văn Khiếu đến Nguyễn Văn Tĩnh và thế hệ tiếp theo, những kỹ thuật đan lát được trao truyền trong chính không gian sinh họat và sản xuất của gia đình. Mô hình này phản ánh một đặc điểm quan trọng của các làng nghề truyền thống: nghề thường tồn tại thông qua những mạng lưới gia đình và cộng đồng, nơi tri thức nghề nghiệp được truyền từ người này sang người khác bằng thực hành trực tiếp.
Bởi vậy, việc một gia đình có nhiều thế hệ tiếp tục theo nghề cũng chính là một cách duy trì ký ức nghề nghiệp của làng.
Những danh hiệu ghi nhận hành trình hơn nửa thế kỷ
Với những đóng góp cho nghề mây tre đan, Nguyễn Văn Tĩnh được Nhà nước và thành phố ghi nhận qua nhiều danh hiệu.
Năm 2009, ông được trao danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Năm 2013, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Đến năm 2025, ông tiếp tục được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân trong lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ.
Năm 2025 cũng đánh dấu một dấu mốc đáng chú ý khi ông được thành phố Hà Nội lựa chọn trao danh hiệu “Công dân Thủ đô ưu tú”. Việc được vinh danh ở cả lĩnh vực nghệ thuật nghề nghiệp và công dân tiêu biểu cho thấy đóng góp của ông không chỉ được nhìn nhận ở giá trị của những sản phẩm thủ công mà còn ở vai trò đối với cộng đồng làng nghề.
Bên cạnh các danh hiệu, ông còn nhận nhiều bằng khen và giải thưởng chuyên môn. Những ghi nhận này là kết quả của một quá trình lâu dài vừa giữ nghề, vừa sáng tạo và phát triển nghề theo hướng phù hợp với đời sống mới.
Giữ hồn mây tre trong nhịp sống hiện đại
Nghề mây tre đan Phú Vinh có lịch sử hàng trăm năm và được xem là một trong những làng nghề nổi tiếng của Hà Nội. Nhưng cũng giống nhiều nghề thủ công truyền thống khác, Phú Vinh đang đứng trước những thách thức về nguồn nhân lực kế cận, thị trường, nguyên liệu và khả năng duy trì kỹ thuật truyền thống.
Trong bối cảnh đó, Nguyễn Văn Tĩnh cho rằng việc bảo tồn nghề không thể chỉ dừng ở việc giữ nguyên những gì đã có. Người làm nghề cần sáng tạo, nâng cao chất lượng sản phẩm và tìm ra những cách thức mới để đưa nghề vào đời sống. Ông cũng cho rằng việc kết nối làng nghề với du lịch văn hóa có thể mở ra thêm cơ hội để sản phẩm thủ công trở thành những món quà mang tính biểu trưng, qua đó giúp người dân có thêm động lực duy trì nghề.
Quan điểm ấy cho thấy một cách tiếp cận khá linh hoạt đối với bảo tồn di sản nghề thủ công. Giữ nghề không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên hình thức của mọi sản phẩm. Quan trọng hơn là giữ được kỹ thuật, tri thức và tinh thần của nghề trong khi cho phép người thợ sáng tạo những hình thức mới phù hợp với nhu cầu đương đại.
Nói cách khác, sức sống của nghề không nằm ở việc sản phẩm có giống hoàn toàn với quá khứ hay không, mà ở khả năng để những kỹ thuật của quá khứ tiếp tục tạo ra giá trị trong hiện tại.
Người giữ lửa cho một làng nghề
Trong câu chuyện của Nguyễn Văn Tĩnh, mây và tre hiện lên không chỉ như những nguyên liệu tự nhiên mà còn như những chất liệu chứa đựng ký ức của gia đình và cộng đồng. Từ đôi tay của người cha, những sợi mây đã tạo nên những sản phẩm đặc biệt; từ đôi tay của người con, kỹ thuật ấy tiếp tục được phát triển với những kiểu dáng, chất liệu và công năng mới.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, Nguyễn Văn Tĩnh đã đi qua nhiều giai đoạn khác nhau của làng nghề: từ những vật dụng mây tre phục vụ đời sống nông thôn, đến những sản phẩm mỹ nghệ, nội thất và quà tặng hướng tới thị trường hiện đại. Ông vừa là người kế thừa kỹ thuật của gia đình, vừa là người tìm cách đưa nghề bước ra khỏi khuôn khổ truyền thống để thích nghi với một nền kinh tế mới.
Nhưng có lẽ đóng góp quan trọng nhất của ông nằm ở việc chứng minh rằng một nghề truyền thống chỉ thực sự được bảo tồn khi nó vẫn có thể sống trong đời sống của con người. Để làm được điều đó, người nghệ nhân phải biết giữ kỹ thuật, truyền nghề, sáng tạo sản phẩm và tạo ra giá trị kinh tế từ chính di sản của cộng đồng.
Tại Phú Vinh hôm nay, tiếng chẻ mây, vót nan và đan lát vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống làng nghề. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh, từ một cậu bé lớn lên bên những sợi mây tre, đã trở thành một trong những người góp phần nối dài mạch nghề ấy. Những sản phẩm ông tạo ra không chỉ kể câu chuyện về bàn tay khéo léo của người thợ mà còn cho thấy khả năng thích ứng, sáng tạo và sức sống của nghề thủ công Việt Nam trong thời đại mới.
Vì thế, hành trình của Nguyễn Văn Tĩnh không chỉ là câu chuyện về một nghệ nhân mây tre đan. Đó còn là câu chuyện về cách một con người có thể biến nghề gia truyền thành sự nghiệp, biến chất liệu quen thuộc của làng quê thành những sản phẩm mang giá trị thẩm mỹ và kinh tế, đồng thời trao lại những kỹ năng ấy cho thế hệ sau. Trong từng sợi mây, thanh tre, dấu ấn của một làng nghề lâu đời vẫn tiếp tục được giữ lại và được viết thêm bằng sức sáng tạo của người thợ hôm nay.













