Trong đời sống văn hóa Kinh Bắc, Quan họ từ lâu đã vượt ra ngoài khuôn khổ của một hình thức hát đối đáp. Đằng sau mỗi câu ca là cả một thế giới văn hóa với lề lối hát, cách xưng hô, trang phục, trầu nước, những quy tắc ứng xử và cách giao đãi giữa các bạn Quan họ. Bởi vậy, để gìn giữ Quan họ, không chỉ cần nhớ được những làn điệu cổ mà còn phải hiểu được cách một canh hát diễn ra và tinh thần văn hóa ẩn sau từng câu hát.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Cầu (bên phải) hát đôi cùng liền anh trong Câu lạc bộ quan họ Thị Cầu (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Cầu là một trong những người dành phần lớn cuộc đời cho công việc ấy. Sinh năm 1935 tại Thị Cầu – một làng Quan họ gốc của vùng Kinh Bắc, ông đã có hơn bảy thập niên học, hát, “chơi” và truyền dạy Quan họ. Với vốn hiểu biết sâu rộng về Quan họ cổ và lề lối Quan họ Thị Cầu, ông được cộng đồng gọi là “bảo tàng sống” của Dân ca Quan họ Bắc Ninh.
Hơn 70 năm gắn bó với câu ca Quan họ
Ông Nguyễn Văn Cầu sinh năm 1935 tại vùng Quan họ gốc Thị Cầu. Tuổi thơ của ông gắn với một môi trường mà Quan họ không phải là một tiết mục biểu diễn xa lạ, mà hiện diện ngay trong đời sống cộng đồng. Năm 1951, ông bắt đầu chính thức học Quan họ từ người chú. Từ những bài học đầu tiên, ông không chỉ học cách hát mà còn học cách đối đáp, cách xưng hô, tác phong, trang phục, ẩm thực và những phong tục gắn với sinh hoạt Quan họ.
Quá trình ấy kéo dài suốt nhiều thập niên. Theo Nguyễn Văn Cầu, hát Quan họ có thể học bằng câu chữ và làn điệu, nhưng “chơi” Quan họ thì khó hơn nhiều. “Chơi” ở đây không đơn thuần là ca hát, mà là tham gia vào cả một không gian văn hóa với những quy tắc, phong tục và cách ứng xử được hình thành qua nhiều thế hệ. Người muốn hiểu Quan họ vì thế phải sống cùng Quan họ, tham gia những canh hát và học hỏi trực tiếp từ những người đi trước.
Trong quá trình ấy, ông thường xuyên tham gia các canh hát giao lưu với các làng Quan họ khác để làm giàu vốn hiểu biết của mình. Một nguồn tư liệu chuyên về Quan họ ghi nhận có thời gian ông đã thuộc và hát được khoảng 80 câu Quan họ cổ; những nguồn khác cho biết ông có thể hát được hầu hết các làn điệu Quan họ cổ. Ông cũng trực tiếp mở canh hát tại nhà, mời liền anh, liền chị các làng Quan họ bạn đến giao lưu và tham gia nhiều cuộc thi dân ca trong tỉnh.
Có lẽ chính những năm tháng sống trong không gian thực hành ấy đã tạo nên vốn nghề đặc biệt của người nghệ nhân. Ở ông, Quan họ không chỉ được ghi nhớ bằng trí nhớ âm nhạc, mà còn được lưu giữ qua kinh nghiệm sống và thực hành cộng đồng.
Am hiểu lề lối và “lối chơi” Quan họ Thị Cầu
Một trong những giá trị nổi bật trong vốn nghề của Nguyễn Văn Cầu là sự am hiểu về lề lối Quan họ cổ. Theo ông, một canh hát giữ đúng lề lối có thể kéo dài từ khoảng 19 giờ đến 3 giờ sáng hôm sau và được tổ chức thành ba chặng.
Chặng đầu là những bài Quan họ lề lối, thuộc giọng cổ. Sang chặng thứ hai là các bài thuộc giọng vặt. Đến chặng cuối, các bạn Quan họ cùng mời nhau dùng tiệc mặn, tiệc ngọt, hát những lời ca ân nghĩa, thủy chung trước khi chia tay bằng những câu giã bạn. Cấu trúc ấy cho thấy một canh Quan họ truyền thống không đơn giản là lần lượt biểu diễn các bài hát, mà là một quá trình giao tiếp văn hóa kéo dài, trong đó việc ca hát gắn chặt với tình cảm, nghi thức và cách ứng xử.
Với Quan họ Thị Cầu, ông đặc biệt quan tâm đến kỹ thuật “buông câu, nhả chữ”. Đây là những chi tiết tưởng như rất nhỏ trong cách xử lý câu hát nhưng lại quyết định sắc thái của từng làn điệu. Quan họ Thị Cầu cũng có những nét riêng, trong đó nhiều câu hát sử dụng điển cố, điển tích và một số làn điệu mang sắc thái pha chút “Tuồng”. Chính những đặc điểm này khiến việc học Quan họ Thị Cầu không chỉ là học thuộc lời và giai điệu, mà còn phải học cách thể hiện đúng phong cách của vùng đất.
Bởi thế, khi truyền nghề, Nguyễn Văn Cầu thường uốn nắn rất kỹ từng câu, từng nhịp. Người học được nghe ông hát, hát lại theo ông, rồi được sửa từng chỗ nhấn, chỗ luyến, cách phát âm và cách ngắt câu. Đối với những bài cổ khó, quá trình luyện tập có thể kéo dài trong nhiều tháng.
Cách truyền nghề ấy phản ánh một đặc điểm quan trọng của di sản phi vật thể: rất nhiều tri thức không thể chuyển tải đầy đủ bằng văn bản. Một làn điệu có thể được ghi lại bằng ký âm, nhưng cách nhả chữ, độ ngân, sắc thái biểu cảm hay cách tương tác giữa các liền anh, liền chị vẫn cần được truyền trực tiếp từ người có kinh nghiệm sang người học.
“Linh hồn” của Câu lạc bộ Quan họ Thị Cầu
Nguyễn Văn Cầu có mối quan hệ lâu dài với Câu lạc bộ Quan họ Thị Cầu. Ông từng là người tập hợp và giữ vai trò Chủ nhiệm câu lạc bộ từ năm 1988 đến năm 1993. Sau năm 1993, dù không còn giữ chức chủ nhiệm do tuổi cao, sức khỏe giảm sút, ông vẫn tiếp tục tham gia và giữ vai trò quan trọng trong việc truyền dạy, cố vấn cho các thành viên.
Câu lạc bộ Quan họ Thị Cầu chính thức được thành lập năm 1997. Từ hơn 10 thành viên ban đầu, câu lạc bộ phát triển lên hơn 70 thành viên và xây dựng các bộ phận như Ban chủ nhiệm, Ban cố vấn và Ban truyền dạy Quan họ. Câu lạc bộ duy trì sinh hoạt định kỳ, tạo không gian để các thế hệ liền anh, liền chị cùng học hát, giao lưu và thực hành Quan họ.
Một buổi sinh hoạt của CLB Quan họ Thị Cầu (Ảnh: Thái Hùng)
Trong không gian ấy, ông Cầu không chỉ là một người hát giỏi mà còn là người giúp các thành viên hiểu Quan họ từ bên trong. Ông kể lại những lề lối xưa, giải thích điển cố, điển tích, hướng dẫn cách hát những bài cổ và chia sẻ kinh nghiệm tổ chức một canh hát. Vì vậy, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ Thị Cầu từng gọi ông là “bảo tàng sống” của Quan họ Thị Cầu nói riêng và Dân ca Quan họ Bắc Ninh nói chung.
Truyền nghề để Quan họ tiếp tục sống trong cộng đồng
Với Nguyễn Văn Cầu, bảo tồn Quan họ không có nghĩa là chỉ bảo quản các bài hát cổ hay lưu giữ những tư liệu về quá khứ. Quan trọng hơn là làm thế nào để những bài hát ấy tiếp tục được hát, được hiểu và được thực hành trong đời sống cộng đồng.
Ông là một trong bốn thành viên của Ban truyền dạy Quan họ Thị Cầu, trực tiếp hướng dẫn các thế hệ sau về làn điệu, câu ca, lề lối và cách thực hành Quan họ. Đến năm 2022, các nguồn tư liệu ghi nhận ông đã truyền dạy cho hàng trăm liền anh, liền chị. Một số người sau khi được học từ ông đã có thể tiếp tục truyền dạy tại các câu lạc bộ khác, tham gia các cuộc thi và đạt thành tích trong phong trào dân ca Quan họ Bắc Ninh.
Điều đáng chú ý trong phương pháp của ông là luôn gắn câu hát với văn hóa. Người học không chỉ cần thuộc lời mà còn được giải thích nguồn gốc câu ca, ý nghĩa điển tích, lề lối một canh hát, phong cách ứng xử, trang phục và những quy tắc của “lối chơi” Quan họ. Với ông, học Quan họ cũng là học cách ứng xử của người Quan họ.
Đây cũng là lý do vai trò của một nghệ nhân như Nguyễn Văn Cầu vượt ra ngoài phạm vi của một người biểu diễn. Ông vừa là người thực hành, vừa là người lưu giữ tri thức và quan trọng hơn cả là người chuyển giao tri thức ấy cho thế hệ tiếp theo.
Đóng góp vào việc sưu tầm và lưu giữ tư liệu Quan họ
Song song với hoạt động truyền nghề, Nguyễn Văn Cầu còn tích cực chia sẻ vốn hiểu biết của mình cho công tác sưu tầm và nghiên cứu. Ông đã cung cấp tư liệu về Quan họ Thị Cầu, cách hát và các thực hành văn hóa liên quan cho những cơ quan chuyên môn như Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh và Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh.
Ông cũng đóng góp tư liệu cho quá trình xây dựng hồ sơ Dân ca Quan họ Bắc Ninh trình UNESCO. Năm 2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong quá trình đó, những tri thức được lưu giữ trong cộng đồng và trong ký ức của các nghệ nhân có ý nghĩa đặc biệt, bởi đây là nguồn tư liệu phản ánh cách di sản thực sự được thực hành chứ không chỉ tồn tại trên giấy tờ.
Trong trường hợp của Nguyễn Văn Cầu, giá trị ấy càng rõ nét khi ông lưu giữ nhiều tri thức thuộc về Quan họ cổ và phong cách riêng của Thị Cầu – những nội dung khó có thể được tái hiện đầy đủ chỉ bằng các văn bản nghiên cứu.
Những danh hiệu ghi nhận một hành trình gìn giữ di sản
Những đóng góp bền bỉ của Nguyễn Văn Cầu đã được ghi nhận qua nhiều danh hiệu. Năm 2018, ông được UBND tỉnh Bắc Ninh công nhận là nghệ nhân cấp tỉnh. Năm 2019, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Đến năm 2022, ông tiếp tục được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân.
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Cầu (bên phải) tự hào về Bằng công nhận Nghệ nhân Ưu tú do Chủ tịch nước công nhận(Ảnh: Hải Hiền)
Những danh hiệu ấy là sự ghi nhận đối với một chặng đường dài gắn bó với di sản, nhưng điều làm nên dấu ấn riêng của ông vẫn là vốn tri thức được tích lũy từ thực hành. Ở Nguyễn Văn Cầu, danh hiệu đi cùng với một quá trình rất cụ thể: học từ thế hệ trước, trực tiếp hát, tham gia các canh Quan họ, mở những buổi giao lưu, truyền dạy cho người trẻ và chia sẻ tư liệu cho các nhà nghiên cứu.
Từ Thị Cầu xưa đến Vũ Ninh hôm nay
Sự thay đổi địa giới hành chính không làm mất đi ký ức văn hóa của một vùng đất. Thị Cầu vẫn là một địa danh quan trọng khi nhắc đến không gian Quan họ và di sản mà Nguyễn Văn Cầu đã dành cả đời để gắn bó.
Từ ngày 1/7/2025, phường Thị Cầu được sáp nhập cùng các phường Vũ Ninh, Đáp Cầu và Kim Chân để thành lập phường Vũ Ninh mới. Chính quyền địa phương xác định Vũ Ninh là vùng đất hội tụ nhiều làng Quan họ gốc và làng Quan họ thực hành.
Điều đáng chú ý là trong đời sống văn hóa của địa phương mới, vai trò của Nguyễn Văn Cầu vẫn tiếp tục được ghi nhận. Ngày 27/6/2026, tại chương trình “Giao lưu Dân ca Quan họ và biểu diễn nhạc cụ truyền thống” ở phường Vũ Ninh, ông được lãnh đạo địa phương tặng hoa chúc mừng và được nhắc tới trong hoạt động tôn vinh những nghệ nhân, cá nhân tiêu biểu có đóng góp cho việc bảo tồn, truyền dạy Dân ca Quan họ trong cộng đồng.
Chi tiết này cho thấy một điều khá thú vị: dù tên gọi địa phương đã thay đổi theo thời gian, mạch văn hóa Quan họ của Thị Cầu vẫn tiếp tục được nối dài trong đời sống hiện tại.
“Bảo tàng sống” của một di sản sống
Điều làm nên giá trị đặc biệt của Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Cầu không đơn thuần nằm ở tuổi nghề hay số lượng bài Quan họ ông thuộc. Quan trọng hơn, ông lưu giữ một hệ thống thực hành văn hóa mà trong đó câu hát chỉ là một phần.
Qua những gì ông truyền dạy, Quan họ hiện lên như một cách sống và một cách ứng xử: người hát phải biết cách xưng hô, biết giữ ý trong giao tiếp, biết tiếp đãi bạn hát, hiểu những quy tắc của một canh hát và biết trân trọng tình cảm được gửi gắm qua câu ca. Đó cũng là lý do cụm từ “bảo tàng sống” được dùng để nói về ông không chỉ mang ý nghĩa ca ngợi, mà còn phản ánh đúng vai trò của một nghệ nhân trong quá trình trao truyền di sản.
Trong bối cảnh Quan họ ngày càng xuất hiện nhiều trên sân khấu và trong các chương trình biểu diễn hiện đại, những người như Nguyễn Văn Cầu có vai trò đặc biệt trong việc nhắc lại rằng Quan họ vốn được sinh ra từ cộng đồng và trước hết thuộc về đời sống cộng đồng. Giữ một làn điệu cổ là quan trọng, nhưng giữ được cách hát, cách “chơi”, lề lối, cách ứng xử và tinh thần của Quan họ còn quan trọng hơn.
Hơn bảy thập niên gắn bó với Quan họ, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Cầu đã trở thành một mắt xích giữa những thế hệ nghệ nhân xưa và những người đang tiếp tục hát Quan họ hôm nay. Từ những câu hát được học từ người chú năm 1951 đến những buổi truyền dạy cho hàng trăm liền anh, liền chị, hành trình của ông cho thấy sức sống của di sản không nằm ở việc nó được lưu giữ bao nhiêu trong sách vở, mà ở chỗ nó vẫn được con người thực hành, trao truyền và tiếp nhận.
Với một di sản đã được UNESCO ghi danh, những “bảo tàng sống” như Nguyễn Văn Cầu chính là nơi ký ức văn hóa tiếp tục hiện diện bằng tiếng hát, bằng cách ứng xử và bằng chính đời sống của cộng đồng. Và ở Thị Cầu – nay thuộc phường Vũ Ninh, tỉnh Bắc Ninh – những câu Quan họ mà ông gìn giữ vẫn đang tìm đường để tiếp tục được cất lên qua các thế hệ.










