Trong lịch sử ca trù Việt Nam thế kỷ XX, Nguyễn Phú Đẹ là một cái tên đặc biệt. Ông không phải ca nương đứng giữa chiếu hát, cũng không phải người chỉ biểu diễn đàn đáy như một nhạc công thông thường. Ông là một kép đàn nhà nghề, người nắm giữ những kỹ thuật đàn đáy và lối diễn ca trù cổ được truyền qua nhiều thế hệ. Trong giới nghiên cứu và thực hành ca trù, ông được tôn vinh là “đệ nhất danh cầm đàn đáy”, đồng thời được xem là một trong những nghệ nhân “nguyên bản” hiếm hoi còn giữ được nhiều dấu vết của nghệ thuật ca trù truyền thống.
Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Phú Đẹ (bìa phải) cùng các nghệ dân biểu diễn trong lễ ra mắt nhà hát ca trù thuộc Trung tâm văn hóa ca trù Thăng Long năm 2009 (Ảnh: Hà Hương)
Sinh năm 1923 tại thôn Cao La, xã Dân Chủ, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương, Nguyễn Phú Đẹ lớn lên trong một gia đình có truyền thống ca trù nhiều đời. Tuổi thơ của ông gắn với tiếng đàn, tiếng hát và những giáo phường của vùng quê Bắc Bộ. Từ khi còn nhỏ, ông đã được cha và ông nội truyền dạy đàn đáy. Đến năm 12 tuổi, ông đã có thể biểu diễn bài bản; khoảng 15 tuổi, ông bắt đầu theo nghiệp đàn hát để kiếm sống.
Hơn nửa thế kỷ sau đó, cây đàn đáy tưởng như đã được cất vào một góc nhà. Nhưng khi ca trù bắt đầu được quan tâm phục hồi, Nguyễn Phú Đẹ lại cầm đàn trở lại. Và chính từ sự trở lại ấy, rất nhiều kỹ thuật đàn cổ, đặc biệt là những trình thức từng đứng trước nguy cơ thất truyền, đã có cơ hội được truyền lại cho thế hệ sau.
Sinh ra trong một gia đình “nối nghiệp cầm ca” nhiều đời
Nguyễn Phú Đẹ sinh năm 1923 ở thôn Cao La, xã Dân Chủ, huyện Tứ Kỳ, Hải Dương, trong một gia đình có truyền thống ca trù lâu đời. Theo Viện Âm nhạc, ông thuộc dòng họ Nguyễn, chi Nguyễn Phú, một dòng tộc nhiều đời gắn với giáo phường Ca trù tổng Ngọc Lâm. Ông nội ông là người đứng đầu giáo phường, sau đó cha ông là kép đàn Nguyễn Phú Quỳnh kế tục vị trí này. Mẹ ông cũng là một đào nương nổi tiếng, từng được vào kinh thành Huế biểu diễn chúc thọ dưới triều Nguyễn.
Trong một môi trường mà âm nhạc hiện diện ngay trong đời sống gia đình, Nguyễn Phú Đẹ được tiếp xúc với ca trù từ rất sớm. Những ngón đàn không đến với ông qua trường lớp chính quy mà được truyền trực tiếp từ thế hệ trước. Ông và người anh trai Nguyễn Phú Đọ được cha mẹ chỉ dạy từng ngón đàn, từng cách hát và cách hành nghề. Theo một tư liệu của Hải Phòng, từ khoảng 15 tuổi, Nguyễn Phú Đẹ đã lập hội hát riêng, theo các cuộc hát hội làng, đình đám, khao vọng và đi biểu diễn ở nhiều địa phương miền Bắc.
Đó là một cách học nghề rất đặc trưng của nghệ thuật truyền thống. Người học không chỉ ngồi nghe thầy giảng mà phải sống cùng nghề, đi cùng những người làm nghề và trực tiếp bước vào không gian trình diễn. Từ những cuộc hát ở làng quê đến các nhà hát ở Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, tiếng đàn đáy của Nguyễn Phú Đẹ dần được định hình qua chính trải nghiệm thực tế.
Những năm tháng ca trù lắng xuống và cây đàn đáy được cất đi
Cuộc đời của Nguyễn Phú Đẹ cũng gắn với một giai đoạn đầy biến động của ca trù. Khi chiến tranh và những thay đổi xã hội khiến sinh hoạt ca trù truyền thống suy giảm, ông buộc phải rời bỏ nghề đàn để trở về quê làm ruộng.
Theo lời kể của chính ông, khoảng thời gian từ sau năm 1946 đến năm 1995 là quãng đời dài mà ông gần như không cầm đến cây đàn. Tuy vậy, trong thực tế, ông vẫn còn một thời gian tiếp tục đàn tại các ca quán ở Hà Nội, Hải Phòng cho tới khoảng năm 1954, trước khi hoàn toàn rời nghề để mưu sinh bằng nghề nông.
Đây có lẽ là một trong những điều đặc biệt nhất trong cuộc đời ông. Một người đã từng sống bằng nghề đàn từ khi còn rất trẻ, sau đó dành hàng chục năm làm ruộng, nhưng những gì đã được truyền vào trí nhớ lại không biến mất.
Sau này, Nguyễn Phú Đẹ từng ngạc nhiên khi chính mình vẫn có thể nhớ được những gì đã học từ thuở nhỏ, thậm chí còn tiếp tục sáng tạo trên cây đàn.
Sự trở lại ấy không đơn giản là việc một nghệ nhân già tìm lại nghề cũ. Trong bối cảnh ca trù đang phục hồi, Nguyễn Phú Đẹ gần như trở thành một chiếc cầu nối trực tiếp với lớp nghệ nhân của thời kỳ trước đó.
“Đệ nhất danh cầm” của cây đàn đáy
Sở dĩ Nguyễn Phú Đẹ được giới trong nghề gọi là “đệ nhất danh cầm đàn đáy” không chỉ bởi ông chơi đàn hay, mà bởi cách ông xử lý cây đàn mang dấu ấn rất riêng.
Viện Âm nhạc ghi nhận ông nắm rất sâu những kỹ thuật đặc trưng của đàn đáy như nhấn, chụp, chùn, rung, mổ, nục nạc; đồng thời làm chủ nhiều câu và khổ đàn như câu dạo năm cung, khổ song đầu, khổ giữa, khổ xiết, khổ lá đầu, khổ song kiệt.
Tiếng đàn của ông được những người từng nghe đánh giá là giàu tính sáng tạo, ngẫu hứng và tự do. Dù tuổi đã cao, cách chơi của ông vẫn có sự linh hoạt và sức sống đặc biệt. Mỗi khi cây đàn đáy được đặt lên tay, những ngón đàn của ông không chỉ làm nhiệm vụ đệm cho giọng ca của đào nương mà còn tham gia vào việc tạo nên toàn bộ không khí và cảm xúc của canh hát.
Điều đặc biệt là đàn đáy trong ca trù không phải một nhạc cụ có thể dễ dàng học bằng cách đọc nốt. Nguyễn Phú Đẹ từng giải thích rằng người học đàn trước hết phải biết “ca đàn”, tức phải ghi nhớ bằng tai, bằng giọng và bằng trí nhớ những câu âm thanh dùng để hình dung tiếng đàn. Vì vậy, người học phải “tự ca bằng mồm, nhớ bằng óc”; khi lời ca đàn chưa thuộc thì tay cũng khó có thể chơi được.
Chính đặc điểm ấy khiến nghề đàn đáy đòi hỏi một quá trình rèn luyện lâu dài. Theo các tư liệu về ông, có người phải mất nhiều năm mới thực sự thành nghề. Phạm Thị Huệ, một trong những học trò nổi bật của ông, cũng mất khoảng 9–10 năm để đạt tới trình độ nghề nghiệp vững vàng.
Người cuối cùng còn nhớ lối “hát cửa đình” cổ
Đóng góp lớn nhất của Nguyễn Phú Đẹ đối với di sản ca trù có lẽ nằm ở những gì ông lưu giữ trong ký ức về hát cửa đình.
Hát cửa đình là một trình thức quan trọng của ca trù truyền thống, nhưng đã bị mai một trong nhiều thập niên. Đến khi các nhà nghiên cứu tìm cách phục dựng, Nguyễn Phú Đẹ được xác định là nghệ nhân duy nhất còn sống từng trực tiếp thực hành hình thức này ở vùng Hải Dương xưa và còn nhớ được trình thức cổ.
Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền bắt đầu nghiên cứu âm luật Ả đào cùng Nguyễn Phú Đẹ từ năm 2014. Trong quá trình đó, nghệ nhân đã trực tiếp cung cấp những tri thức thực hành quý giá về cách đàn, cách hát và cấu trúc của trình thức cổ. Sau khoảng tám tháng nghiên cứu, nhóm thực hiện đã phục dựng thành công hát cửa đình – một hình thức từng vắng bóng khoảng 60 năm.
Nghệ nhân Nguyễn Phú Đẹ truyền dạy cho các ca nương và kép đàn của nhóm Phú Thị (Ảnh: Bùi Trọng Hiền)
Đối với Nguyễn Phú Đẹ, việc phục dựng hát cửa đình không chỉ là khôi phục một tiết mục biểu diễn. Ông từng nhấn mạnh rằng nếu bảo tồn ca trù mà để mất hát cửa đình thì có nghĩa là ca trù đã mất đi một phần gốc rễ của mình.
Vì vậy, ở những năm cuối đời, cây đàn đáy của ông không chỉ vang lên trên các sân khấu hay trong những cuộc giao lưu nghệ thuật. Nó còn trở thành công cụ để những người nghiên cứu tìm lại một phần quá khứ của ca trù.
Truyền nghề cho thế hệ sau
Sau khi trở lại với ca trù, Nguyễn Phú Đẹ dành nhiều thời gian cho việc truyền dạy. Trong chưa đầy 15 năm cuối đời, ông đã dạy khoảng 100 học viên. Tuy nhiên, ông luôn cho rằng học đàn đáy rất khó và không phải người học nào cũng có thể thực sự thành nghề. Ông từng đánh giá chỉ một số ít học trò có khả năng tiếp nhận đầy đủ kỹ thuật và tinh thần của lối đàn cổ.
Hai học trò thường được nhắc đến trong mối quan hệ truyền nghề với ông là Phạm Thị Huệ và Phạm Đình Hoằng. Đặc biệt, Phạm Đình Hoằng được ông truyền lại khá đầy đủ những gì mình nắm giữ về đàn đáy. Nguyễn Phú Đẹ từng bày tỏ niềm vui khi thấy học trò có thể tiếp nối tiếng đàn của mình.
Ông cũng trực tiếp truyền dạy ở nhiều nơi và tham gia vào hoạt động của các câu lạc bộ ca trù. Năm 2009, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam mời ông truyền dạy đàn đáy cho sinh viên. Ông đồng thời tiếp tục tham gia các hoạt động phục hồi và phổ biến ca trù trong cộng đồng.
Với ông, truyền nghề không thể chỉ là dạy một vài bài. Người học phải hiểu được âm luật, biết ca đàn, biết cách nghe và cảm nhận tương tác giữa tiếng đàn, giọng hát và tiếng phách. Đó là một hệ thống tri thức đòi hỏi thời gian và sự kiên trì.
Tiếng đàn gắn với những người đồng nghiệp tri âm
Nhắc đến Nguyễn Phú Đẹ cũng không thể không nhắc đến những đào nương từng gắn bó với ông, đặc biệt là cố nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc và ca nương Phạm Thị Huệ.
Có một sự ăn ý đặc biệt giữa tiếng đàn của Nguyễn Phú Đẹ và tiếng hát của Nguyễn Thị Chúc. Theo lời Phạm Thị Huệ, hai người “chưa nói đã hiểu nhau”. Còn Nguyễn Phú Đẹ chỉ nói giản dị: “Chỉ có trong nghề mới biết cái hay của nhau.”
Nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc và Nghệ nhân Nguyễn Phú Đẹ biểu diễn ca trù tại phố cổ Hà Nội 2011 (Ảnh: Thiên Điểu)
Câu nói ấy phần nào cho thấy thế giới của ca trù truyền thống được xây dựng từ sự tương tác tinh tế giữa các thành phần trong một canh hát. Kép đàn không đơn thuần đệm cho đào nương; tiếng đàn phải biết nâng, dẫn, đối thoại và cùng tạo ra nhịp điệu của buổi diễn.
Bởi vậy, tài năng của Nguyễn Phú Đẹ không thể tách rời khỏi không gian ca trù mà ông từng sống và hoạt động. Cái hay của ông nằm trong khả năng nghe, ứng biến và đối thoại với người hát – những kỹ năng rất khó có thể truyền đạt chỉ bằng sách vở.
Những thành tựu trong hành trình phục hưng ca trù
Khi ca trù bắt đầu được quan tâm phục hồi từ những năm 1990, Nguyễn Phú Đẹ tích cực tham gia biểu diễn, truyền dạy và các hoạt động bảo tồn. Năm 2005, ông giành Huy chương Vàng tại Liên hoan Ca trù toàn quốc. Năm 2006, ông được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian. Năm 2010, ông nhận Giải thưởng Đào Tấn vì những đóng góp cho bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc.
Tháng 11/2015, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Đầu tháng 3/2019, Nguyễn Phú Đẹ nằm trong số 62 cá nhân được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân đợt đầu tiên, ghi nhận những cống hiến xuất sắc trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể.
Danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân đến với ông chỉ ít ngày trước khi ông qua đời. Nguyễn Phú Đẹ mất lúc 12 giờ 50 ngày 22/3/2019, hưởng thọ 97 tuổi.
“Bảo tàng sống” của ca trù thế kỷ XX
Nguyễn Phú Đẹ thường được gọi là một “báu vật sống” hay một nghệ nhân “nguyên bản” của ca trù. Những cách gọi ấy xuất phát từ một thực tế: ông là một trong những người cuối cùng còn mang trong mình những kinh nghiệm trực tiếp của một nền ca trù được truyền dạy theo lối giáo phường cũ.
Ở ông, di sản không chỉ nằm trong những bài bản được ghi chép. Nó tồn tại trong trí nhớ, trong ngón đàn, trong cách xử lý từng âm thanh và trong khả năng nhận biết sự tương tác giữa đàn, hát và phách.
Đó cũng là lý do việc ông tham gia phục dựng hát cửa đình có ý nghĩa đặc biệt. Khi một trình thức đã thất truyền nhiều thập niên được phục hồi từ ký ức của một nghệ nhân, chúng ta không chỉ lấy lại một hình thức biểu diễn mà còn có cơ hội tiếp cận gần hơn với cách người xưa từng thực hành ca trù.
Nguyễn Phú Đẹ vì vậy không chỉ là một người chơi đàn đáy xuất sắc. Ông là một nguồn tri thức sống của ca trù, nơi những kinh nghiệm âm nhạc của nhiều thế hệ được tích tụ và chuyển tiếp.
Một cuộc đời đi qua những thăng trầm của ca trù
Điều đáng nhớ ở Nguyễn Phú Đẹ là cuộc đời ông gần như song hành với những biến động của ca trù Việt Nam thế kỷ XX.
Ông sinh ra khi ca trù vẫn còn tồn tại mạnh trong các giáo phường. Ông học nghề từ gia đình, đi hát từ khi còn trẻ và từng sống bằng tiếng đàn. Sau đó, chiến tranh và những biến chuyển của xã hội khiến ông phải rời nghề, trở về làm ruộng. Gần nửa thế kỷ sau, khi ca trù bắt đầu được phục hồi, ông lại được tìm đến như một trong những người có thể giúp thế hệ sau hiểu được lối đàn cổ.
Câu chuyện ấy khiến hành trình của Nguyễn Phú Đẹ có một ý nghĩa rộng hơn câu chuyện về một cá nhân. Nó cho thấy số phận của một di sản có thể được nhìn thấy qua chính cuộc đời người nghệ nhân: lúc hưng thịnh, lúc mai một, rồi một lần nữa tìm cách trở lại đời sống.
Điều may mắn đối với ca trù là khi di sản đứng trước nguy cơ thất truyền, vẫn còn một người như Nguyễn Phú Đẹ có thể nhớ, có thể chơi và có thể truyền lại.
Di sản còn lại sau một “đệ nhất danh cầm”
Nguyễn Phú Đẹ qua đời năm 2019, nhưng tiếng đàn của ông không dừng lại ở đó. Những học trò được ông truyền nghề, những tư liệu ghi âm, những cuộc phục dựng và những nghiên cứu dựa trên ký ức, kỹ thuật của ông tiếp tục trở thành một phần của quá trình bảo tồn ca trù.
Nếu việc bảo tồn một di sản chỉ dừng ở việc lưu giữ bài bản trên giấy, rất nhiều sắc thái của nghệ thuật truyền thống sẽ có nguy cơ biến mất. Với ca trù, cách nhấn nhá, kỹ thuật đàn đáy, khả năng ứng biến và sự tương tác giữa kép đàn với đào nương là những tri thức đặc biệt khó ghi chép đầy đủ.
Nguyễn Phú Đẹ đã dành phần lớn cuộc đời để mang những tri thức ấy trong chính cơ thể và trí nhớ của mình. Ông học từ cha, từ ông nội; đi qua những giáo phường và canh hát; rời bỏ cây đàn trong những năm tháng khó khăn rồi trở lại với nó khi ca trù cần những người hiểu nghề nhất.
Vì thế, gọi Nguyễn Phú Đẹ là “đệ nhất danh cầm đàn đáy” không chỉ để nói về tài năng biểu diễn. Đằng sau danh xưng ấy là hình ảnh một nghệ nhân đã giữ được trong tiếng đàn của mình những dấu vết của một thời kỳ ca trù cổ, rồi tìm cách trao lại những gì mình biết cho thế hệ sau.
Đó chính là giá trị lớn nhất trong hành trình của Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Phú Đẹ: ông không chỉ giữ tiếng đàn cho riêng mình, mà giữ nó để ca trù còn có thể tiếp tục được nghe, được học và được thực hành.







