Thôn An Hòa nằm ở khu vực chân núi Ba Vì, thuộc vùng đồi gò của xã Tản Lĩnh trước đây. Địa hình bán sơn địa với đất đồi rộng, thoát nước tốt cùng khí hậu mát mẻ quanh năm đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loại cây cảnh lâu năm, đặc biệt là cây mai trắng.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, xã Tản Lĩnh được sáp nhập vào xã Suối Hai mới. Vì vậy, trong quá trình xây dựng cơ sở dữ liệu và giới thiệu làng nghề cần ghi nhận đồng thời hai lớp địa danh: thôn An Hòa, xã Suối Hai là địa danh hiện nay; thôn An Hòa, xã Tản Lĩnh, huyện Ba Vì là địa danh lịch sử được sử dụng trong các văn bản công nhận làng nghề và hồ sơ xây dựng thương hiệu.
Sự gắn kết giữa địa danh “An Hòa – Tản Lĩnh – Ba Vì” với sản phẩm hoa mai trắng đã trở thành một yếu tố nhận diện quan trọng, phản ánh mối quan hệ giữa sản phẩm làng nghề và không gian văn hóa địa phương.
Lịch sử hình thành và phát triển nghề
Theo các tư liệu báo chí và lời kể của người dân địa phương, nghề trồng mai trắng ở An Hòa bắt đầu hình thành trong thập niên 1990. Một số hộ dân nhận thấy điều kiện đất đồi và khí hậu của vùng chân núi Ba Vì phù hợp với sự sinh trưởng của cây mai trắng nên đã đưa giống cây này về trồng thử nghiệm.
Các nguồn tư liệu hiện nay đưa ra hai mốc thời gian khác nhau. Theo Báo Nhân Dân, cây mai trắng được đưa về An Hòa từ khoảng năm 1994. Trong khi đó, một số thông tin khác cho rằng cây bắt đầu được trồng từ khoảng năm 1998. Dù có sự khác biệt nhỏ về thời điểm, các nguồn đều thống nhất rằng nghề trồng mai trắng xuất hiện tại địa phương trong giai đoạn cuối thế kỷ XX và phát triển mạnh từ đầu những năm 2000.
Ban đầu, cây mai trắng chỉ được trồng trong khuôn viên gia đình như một loại cây cảnh. Tuy nhiên, nhận thấy nhu cầu thị trường dịp Tết ngày càng tăng, người dân đã mở rộng diện tích, đầu tư kỹ thuật chăm sóc và phát triển thành nghề sản xuất hàng hóa.
Từ vài hộ tiên phong, nghề trồng mai trắng dần lan rộng trong cộng đồng. Hiện nay, An Hòa được xem là vùng trồng mai trắng lớn của Ba Vì với hàng trăm hộ tham gia sản xuất, cung cấp cây cảnh cho thị trường Hà Nội và nhiều tỉnh, thành phố khác.
Năm 2021, làng nghề chính thức được công nhận trong hệ thống làng nghề Hà Nội. Đến năm 2025, việc được phép sử dụng địa danh “An Hòa – Tản Lĩnh – Ba Vì” để đăng ký nhãn hiệu tập thể đã mở ra giai đoạn phát triển mới, hướng tới xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm.
Tri thức nghề và kỹ thuật trồng hoa mai trắng
Tri thức nghề mai trắng An Hòa là sự kết hợp giữa kinh nghiệm nông nghiệp, kỹ thuật cây cảnh và cảm quan thẩm mỹ của người làm nghề.
Khác với nhiều loại cây hoa ngắn ngày, mai trắng là loại cây có chu kỳ sinh trưởng dài. Người trồng phải chăm sóc cây trong nhiều năm, hiểu rõ đặc tính sinh học, khả năng phát triển của bộ rễ, thân, cành và chu kỳ ra hoa để tạo nên sản phẩm có giá trị.
Quá trình sản xuất bắt đầu từ việc lựa chọn giống cây khỏe mạnh, có khả năng sinh trưởng tốt và phù hợp với mục tiêu tạo dáng. Sau khi trồng, cây được chăm sóc thông qua việc tưới nước, bón phân, cắt tỉa cành và phòng trừ sâu bệnh.
Một trong những công đoạn quan trọng nhất là tạo thế và tạo tán. Người làm nghề phải sử dụng kỹ thuật uốn cành, điều chỉnh hướng phát triển của thân cây để hình thành các dáng trực, huyền, hoành hoặc các thế bonsai nghệ thuật. Giá trị của cây mai trắng không chỉ nằm ở hoa mà còn nằm ở hình dáng tổng thể của cây.
Đặc biệt, việc điều tiết thời điểm ra hoa là yếu tố quyết định giá trị thương phẩm. Người trồng phải theo dõi thời tiết, chăm sóc nụ và điều chỉnh quá trình sinh trưởng để cây nở hoa đúng dịp Tết Nguyên đán. Đây là công đoạn đòi hỏi nhiều kinh nghiệm và sự quan sát tinh tế.
Sản phẩm tiêu biểu và giá trị thẩm mỹ
Sản phẩm nổi bật nhất của làng nghề là hoa mai trắng An Hòa, mai trắng bonsai và các loại mai trắng dáng thế phục vụ thị trường Tết.
Khác với mai vàng phổ biến ở miền Nam, mai trắng mang vẻ đẹp thanh nhã và tinh khiết. Sắc hoa trắng kết hợp với dáng cây cổ kính tạo nên giá trị thẩm mỹ riêng, phù hợp với thị hiếu của nhiều người chơi cây cảnh miền Bắc.
Các nghệ nhân và nhà vườn tại An Hòa đặc biệt chú trọng đến hình thái thân cây, sự cân đối của cành tán, độ dày của nụ và khả năng nở hoa đồng đều. Vì vậy, mỗi cây mai trắng không chỉ là sản phẩm nông nghiệp mà còn là một tác phẩm nghệ thuật sống.
Tên gọi “Hoa mai trắng An Hòa – Tản Lĩnh – Ba Vì” hiện đang được xây dựng thành nhãn hiệu tập thể, góp phần tạo dựng bản sắc riêng cho sản phẩm địa phương trên thị trường cây cảnh.
Giá trị kinh tế và sinh kế cộng đồng
Nghề trồng mai trắng đã tạo ra bước chuyển quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông thôn của An Hòa. Theo các nguồn báo chí, trồng mai trắng mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều so với sản xuất lúa và một số loại cây trồng truyền thống khác.
Hiện nay, hàng trăm hộ dân tham gia sản xuất mai trắng với quy mô khác nhau. Nhiều gia đình đã đầu tư mở rộng diện tích, phát triển vườn cây chuyên canh và từng bước hình thành các cơ sở kinh doanh cây cảnh chuyên nghiệp.
Bên cạnh nguồn thu từ bán cây, nghề mai trắng còn tạo việc làm cho lao động địa phương thông qua các công việc như chăm sóc cây, tạo dáng, vận chuyển và dịch vụ cây cảnh. Điều này giúp nghề trở thành một trong những sinh kế quan trọng của cộng đồng cư dân vùng chân núi Ba Vì.
Cộng đồng nghề và tổ chức sản xuất
Cộng đồng thực hành nghề tại An Hòa bao gồm người trồng cây, người tạo thế, người chăm sóc, vận chuyển và kinh doanh cây cảnh.
Theo các nguồn tư liệu, làng nghề hiện có khoảng 200 hộ tham gia trồng mai trắng với quy mô sản xuất khác nhau. Nghề đã phát triển từ hoạt động của một số hộ tiên phong thành sinh kế phổ biến trong cộng đồng dân cư.
Một dấu mốc quan trọng là sự ra đời của Hợp tác xã làng nghề trồng cây hoa mai trắng, cây cảnh và cây công trình thôn An Hòa. Đây là tổ chức đóng vai trò kết nối người sản xuất, hỗ trợ xây dựng thương hiệu và thúc đẩy quá trình chuẩn hóa chất lượng sản phẩm.
Không gian văn hóa làng nghề
Không gian văn hóa của An Hòa được hình thành từ sự kết hợp giữa cảnh quan đồi gò Ba Vì và những khu vườn mai trắng trải rộng trong khu dân cư.
Khác với các làng nghề thủ công tập trung trong nhà xưởng, nghề mai trắng diễn ra trong không gian mở, gắn với vườn nhà, đất đồi và chu kỳ mùa vụ. Mỗi cây mai là kết quả của nhiều năm chăm sóc, vì vậy không gian nghề cũng là không gian của sự kiên trì, kinh nghiệm và tích lũy tri thức qua thời gian.
Sự phát triển của nghề mai trắng còn phản ánh quá trình chuyển đổi kinh tế nông thôn ở vùng Ba Vì từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang kinh tế sinh vật cảnh và cây cảnh giá trị cao.
Du lịch trải nghiệm và khả năng phát triển
Làng nghề An Hòa có nhiều tiềm năng phát triển du lịch nông nghiệp và du lịch làng nghề. Đặc biệt vào thời điểm trước Tết Nguyên đán, những vườn mai trắng với hàng nghìn cây đang vào giai đoạn nuôi nụ và chuẩn bị ra hoa tạo nên cảnh quan hấp dẫn đối với du khách.
Các hoạt động trải nghiệm có thể bao gồm tham quan vườn mai, tìm hiểu kỹ thuật tạo dáng cây cảnh, nghe câu chuyện về quá trình hình thành làng nghề, chụp ảnh với vườn mai và lựa chọn cây cảnh chơi Tết. Với vị trí nằm trong không gian du lịch Ba Vì – Suối Hai, An Hòa hoàn toàn có khả năng kết nối với các tuyến tham quan sinh thái, nghỉ dưỡng và trải nghiệm văn hóa địa phương.
Thách thức và định hướng bảo tồn
Thách thức lớn nhất hiện nay là quá trình xây dựng và bảo vệ thương hiệu hoa mai trắng An Hòa. Việc đăng ký nhãn hiệu tập thể mới là bước khởi đầu; để thương hiệu phát triển bền vững cần xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, quy trình sử dụng nhãn hiệu và cơ chế kiểm soát nguồn gốc sản phẩm.
Bên cạnh đó, nghề trồng mai trắng phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết và biến động của thị trường cây cảnh dịp Tết. Những thay đổi bất thường về khí hậu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ra hoa và giá trị thương phẩm của cây.
Trong tương lai, công tác bảo tồn cần tập trung vào năm nhóm nội dung chính: lịch sử hình thành nghề từ thập niên 1990; tri thức trồng và tạo dáng mai trắng; cộng đồng hộ nghề và hợp tác xã; thương hiệu “Hoa mai trắng An Hòa – Tản Lĩnh – Ba Vì”; và khả năng kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm với bảo tồn không gian văn hóa làng nghề.
Việc tiếp tục khảo sát thực địa, thống kê số hộ sản xuất, diện tích trồng, sản lượng cây, thị trường tiêu thụ và các vườn mai tiêu biểu sẽ góp phần hoàn thiện hồ sơ tư liệu về một trong những làng nghề cây cảnh đặc sắc của vùng Ba Vì hiện nay.







