Làng nghề dệt đũi Nam Cao là một làng nghề thủ công truyền thống nổi tiếng của vùng đồng bằng Bắc Bộ, gắn với địa danh cũ xã Nam Cao, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình (sau sắp xếp đơn vị hành chính 01/7/2025, làng nghề hiện thuộc xã Lê Lợi, tỉnh Hưng Yên).
Nghề dệt đũi Nam Cao có lịch sử hơn 400 năm, gắn với kỹ thuật kéo đũi, xe tơ, đánh ống, đánh trục, nối cửi và dệt vải thủ công. Đây là một trong những nghề thủ công truyền thống tiêu biểu của vùng Kiến Xương cũ, nơi những tấm vải đũi mộc mạc, bền chắc, thoáng mát đã trở thành dấu hiệu nhận diện riêng của cộng đồng làng nghề.
Điểm đáng chú ý là nghề dệt đũi Nam Cao đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Các nguồn báo chí chính thống ghi nhận nghề dệt đũi ở xã Nam Cao là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc nhóm nghề thủ công truyền thống.
Lịch sử và nguồn gốc nghề
Theo các tư liệu giới thiệu về làng nghề, nghề dệt đũi Nam Cao có lịch sử lâu đời, thường được nhắc với mốc hơn 400 năm. Nghề hình thành trong không gian làng quê gắn với trồng dâu, nuôi tằm, kéo tơ và dệt vải; từ đó phát triển thành nghề truyền thống của vùng Cao Bạt, Nam Cao, Kiến Xương cũ.
Trong ký ức nghề, Nam Cao không chỉ là nơi dệt vải mà còn là không gian của nhiều công đoạn nối tiếp nhau: từ xử lý kén, kéo sợi, xe sợi, mắc cửi, dệt vải đến hoàn thiện sản phẩm. Những công đoạn ấy tạo nên một hệ tri thức thủ công được truyền qua nhiều thế hệ, trong đó kinh nghiệm của người thợ giữ vai trò quyết định.
Có giai đoạn nghề dệt đũi Nam Cao suy giảm do biến động thị trường, sự cạnh tranh của vải công nghiệp và thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng. Tuy nhiên, những năm gần đây, nghề đã được khôi phục mạnh hơn thông qua sự tham gia của Hợp tác xã lụa đũi Nam Cao, các hộ sản xuất và những người gắn bó với nghề cũ. Báo Nhân Dân ghi nhận xã Nam Cao duy trì Hợp tác xã lụa đũi với gần 200 hộ dân tham gia; một số nguồn khác cũng nhấn mạnh vai trò của HTX trong quá trình phục hồi nghề.
Đặc trưng nghề và sản phẩm
Đũi Nam Cao được làm từ tơ tằm, nhưng khác với lụa mịn, sợi đũi thường được kéo thủ công nên bề mặt vải có độ sần, xốp và thô mộc hơn. Chính đặc điểm này tạo nên vẻ đẹp riêng của đũi: không bóng bẩy như lụa, nhưng mềm, thoáng, bền và có cảm giác gần gũi với chất liệu tự nhiên. Báo Nhân Dân giải thích rằng lụa thường mềm, mịn, mảnh hơn, còn đũi cũng từ tơ tằm nhưng được kéo bằng tay nên có bề mặt sần và thô ráp hơn.
Sản phẩm của làng nghề khá đa dạng, từ vải đũi, khăn, áo, váy, chăn ga, đồ gia dụng dệt may đến các sản phẩm quà tặng mang tính thủ công. Năm 2025, theo Cổng thông tin xã Lê Lợi, sản phẩm Bộ chăn ga lụa đũi Nam Cao của Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao được công nhận OCOP 4 sao, cho thấy sản phẩm làng nghề đã bước thêm một nấc trong chuẩn hóa chất lượng và phát triển thương mại.
Điểm đặc sắc của đũi Nam Cao nằm ở chất liệu và cảm giác sử dụng: vải thường được mô tả là dày dặn nhưng mát tay, thông thoáng vào mùa hè, ấm hơn khi trời chuyển lạnh và có độ bền cao. Những đặc tính ấy làm cho đũi Nam Cao vừa giữ được vẻ mộc mạc của vải thủ công, vừa phù hợp với nhu cầu tiêu dùng hiện đại.
Quy trình và tri thức nghề
Quy trình làm đũi đòi hỏi nhiều công đoạn thủ công, trong đó có những khâu cần kinh nghiệm rất cao. Một số nguồn mô tả quá trình xử lý kén bằng cách luộc, ủ trong trấu, ngâm nước lạnh rồi kéo thành sợi tơ, sợi đũi. Sau đó người thợ tiếp tục thực hiện các công đoạn như xe sợi, đánh ống, đánh trục, nối cửi, dệt và hoàn thiện vải.
Trong các công đoạn ấy, rút đũi và nối cửi là những phần việc đòi hỏi sự bền bỉ và tinh mắt. Báo Nhân Dân dẫn lời Giám đốc Hợp tác xã lụa đũi Nam Cao cho biết rút đũi là công đoạn vất vả, người thợ phải ngâm tay trong nước, lựa từng sợi tơ đứt rồi vê lại cho tròn; còn nối cửi là bước trung gian quan trọng, nếu sai sót có thể làm hỏng cả tấm vải.
Tri thức nghề ở Nam Cao vì vậy không chỉ nằm trong công thức kỹ thuật, mà nằm trong bàn tay, nhịp mắt và kinh nghiệm của người thợ. Mỗi tấm vải đũi là kết quả của nhiều thao tác nhỏ, lặp đi lặp lại, đòi hỏi kiên nhẫn, sự đều tay và khả năng cảm nhận chất liệu. Đây chính là phần “hồn nghề” khó thay thế bằng máy móc hoàn toàn.
Nghệ nhân và cộng đồng thực hành
Làng nghề Nam Cao hiện còn nhiều người cao tuổi am hiểu kỹ thuật cũ. Báo Nhân Dân cho biết làng còn gần 60 nghệ nhân cao tuổi thành thạo kỹ thuật rút đũi, được ví như những “kho tư liệu sống” của nghề.
Một số nhân vật được nhắc đến trong các nguồn báo chí gồm ông Nguyễn Đình Đại, người gắn bó lâu năm với nghề ở thôn Cao Bạt Đoài, và bà Lương Thanh Hạnh, Giám đốc Hợp tác xã lụa đũi Nam Cao, người có vai trò trong quá trình khôi phục, tổ chức sản xuất và đưa sản phẩm làng nghề đến thị trường rộng hơn.
Cộng đồng thực hành nghề hiện không chỉ gồm các nghệ nhân cao tuổi mà còn có các hộ sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp và lao động địa phương. Theo VietnamPlus, Hợp tác xã Dệt đũi Nam Cao đạt doanh số trung bình khoảng 40 tỷ đồng mỗi năm, tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương với thu nhập khoảng 5–10 triệu đồng/người/tháng.
Giá trị văn hóa
Giá trị văn hóa của làng nghề dệt đũi Nam Cao nằm trước hết ở khả năng lưu giữ một nghề thủ công truyền thống gắn với tơ tằm và văn hóa mặc của người Việt. Đũi không đại diện cho sự sang trọng bóng bẩy như lụa cung đình, mà gần hơn với vẻ đẹp mộc, bền, giản dị và tinh tế của đời sống làng quê Bắc Bộ.
Ở phương diện di sản, nghề dệt đũi Nam Cao là nơi kết tinh của tri thức thủ công: từ nhận biết chất liệu, xử lý kén, kéo sợi, nối cửi, dệt vải đến hoàn thiện sản phẩm. Các kỹ năng này được lưu truyền qua thực hành, qua quan sát và truyền nghề trực tiếp giữa các thế hệ, đúng với bản chất của di sản văn hóa phi vật thể.
Ở phương diện kinh tế – xã hội, sự phục hồi của đũi Nam Cao cho thấy một hướng đi có ý nghĩa cho làng nghề truyền thống: giữ lõi kỹ thuật thủ công, đồng thời đổi mới mẫu mã, tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Việc sản phẩm của HTX đạt OCOP 4 sao năm 2025 là một dấu hiệu cho thấy nghề đã bước vào giai đọan phát triển mới, không chỉ bảo tồn trong ký ức mà còn có khả năng sống trong đời sống đương đại.
Du lịch – trải nghiệm
Khác với một số làng nghề còn ít dữ liệu, dệt đũi Nam Cao đã bắt đầu có định hướng rõ hơn về du lịch trải nghiệm. Chuyên trang quảng bá du lịch nông thôn của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam nhắc tới định hướng hình thành chuỗi du lịch làng nghề ở Kiến Xương cũ, từ chạm bạc Đồng Xâm đến dệt đũi Nam Cao và mây tre đan Thượng Hiền. Nguồn này cũng ghi nhận Nam Cao vẫn giữ được nhiều hình ảnh làng quê, khung cửi gỗ, tiếng máy dệt và không gian sản xuất phù hợp với trải nghiệm làng nghề.
Với du khách, trải nghiệm ở Nam Cao có thể tập trung vào việc tham quan không gian dệt, tìm hiểu quy trình từ kén tằm đến tấm vải, quan sát công đoạn kéo đũi, nối cửi, dệt vải và mua các sản phẩm thủ công. Nếu được tổ chức bài bản, đây là điểm đến có khả năng kết nối giữa di sản nghề, sản phẩm OCOP, giáo dục trải nghiệm và du lịch nông thôn.
Tên chính: Làng nghề dệt đũi Nam Cao
Tên khác: Nghề dệt đũi Nam Cao; Làng nghề lụa đũi Nam Cao
Loại hình: Làng nghề truyền thống / nghề thủ công truyền thống
Nhóm nghề: Dệt may thủ công; tơ tằm; lụa đũi
Tỉnh/thành hiện nay: Hưng Yên
Xã/phường hiện nay: Xã Lê Lợi
Địa danh cũ: Xã Nam Cao, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình
Tình trạng: Đang hoạt động, có HTX và sản phẩm thương mại
Di sản liên quan: Nghề dệt đũi Nam Cao – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Sản phẩm tiêu biểu: Vải đũi, lụa đũi, khăn, trang phục, chăn ga lụa đũi, sản phẩm quà tặng
Chủ thể/đơn vị tiêu biểu: Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao













