Lễ hội Núi Văn – Núi Võ được tổ chức tại khu di tích lịch sử Núi Văn – Núi Võ, nay thuộc xã Vạn Phú, tỉnh Thái Nguyên. Địa điểm lễ hội nằm dưới chân dãy Tam Đảo, trong khu vực trước đây thuộc xã Văn Yên và Ký Phú, huyện Đại Từ. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, xã Văn Yên và xã Vạn Phú được sắp xếp thành xã Vạn Phú.

Khu di tích Núi Văn – Núi Võ là không gian gắn với nhiều địa danh và dấu tích được địa phương xác định liên quan đến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, trong đó có Núi Văn, Núi Võ, Núi Quần Ngựa, Núi Xem, Núi Cắm Cờ, Đầm Tắm Ngựa và cánh đồng Tràng Dương. Đây là nơi gắn với hoạt động chiêu mộ, huấn luyện quân sĩ của Lưu Nhân Chú cùng cha là Lưu Trung và anh rể Phạm Cuống trong thời kỳ chống quân Minh. Khu di tích được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 1981.

Đối tượng tưởng niệm chính của lễ hội là Tể tướng Lưu Nhân Chú, một danh tướng và công thần khai quốc của triều Lê sơ, quê hương tại vùng đất Văn Yên, nay thuộc xã Vạn Phú.

Lưu Nhân Chú là một trong 18 người cùng Lê Lợi tham gia Hội thề Lũng Nhai năm 1416. Sau Hội thề, ông trở về quê hương cùng cha là Lưu Trung và anh rể Phạm Cuống để chiêu mộ quân sĩ, tổ chức lực lượng và luyện tập quân sự, góp phần vào cuộc kháng chiến chống quân Minh. Sau thắng lợi, ông được Lê Lợi phong chức Đại Tư mã, thống lĩnh quân đội. Những đóng góp của Lưu Nhân Chú trở thành cơ sở để cộng đồng địa phương hình thành truyền thống tưởng niệm và thờ phụng ông tại khu vực Núi Văn – Núi Võ.

Lễ hội Núi Văn – Núi Võ hình thành trên nền tảng ký ức lịch sử về Lưu Nhân Chú và những hoạt động của nghĩa quân Lam Sơn tại vùng đất này. Các địa danh trong khu di tích được gắn với những hoạt động quân sự của Lưu Nhân Chú cùng lực lượng nghĩa quân trong thời kỳ chống quân Minh thế kỷ XV. Sau khi ông qua đời, nhân dân địa phương lập đền thờ để tưởng nhớ công lao; việc tổ chức lễ hội hằng năm trở thành một hình thức duy trì ký ức lịch sử và thể hiện lòng tri ân của cộng đồng đối với vị danh tướng quê hương.

Tư liệu báo chí địa phương cho thấy lễ hội đã được duy trì từ nhiều thập niên trước và thường xuyên được tổ chức vào dịp đầu năm mới. Trong những năm gần đây, lễ hội tiếp tục được chính quyền và cộng đồng địa phương tổ chức gắn với việc bảo tồn, phát huy giá trị của khu di tích.

Đặc biệt, ngày 14 tháng 2 năm 2023, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 239/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội truyền thống Núi Văn – Núi Võ, xã Văn Yên, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc được ghi danh khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa của lễ hội cũng như vai trò của cộng đồng trong việc gìn giữ thực hành văn hóa này.

Lễ hội Núi Văn – Núi Võ được tổ chức hằng năm vào ngày mùng 4 tháng Giêng âm lịch. Đây là thời điểm cộng đồng địa phương mở hội đầu xuân để tưởng nhớ và tri ân Lưu Nhân Chú.

Trong những năm gần đây, lễ hội được lựa chọn là một trong những hoạt động khai hội mùa xuân của địa phương. Lễ hội Xuân Bính Ngọ năm 2026 được tổ chức vào ngày 20 tháng 2 năm 2026, tức mùng 4 tháng Giêng, tại khu vực Núi Văn – Núi Võ và đền thờ Tể tướng Lưu Nhân Chú.

Phần lễ được tiến hành trong không khí trang nghiêm, tập trung vào các hoạt động tưởng niệm và tri ân danh tướng Lưu Nhân Chú.

Theo chương trình tổ chức những năm gần đây, các hoạt động tiêu biểu gồm rước lễ, dâng hương, tế lễ và đọc văn tế, qua đó nhắc lại công lao của Lưu Nhân Chú và truyền thống yêu nước của quê hương. Nghi lễ rước có sự tham gia của đại diện dòng họ Lưu, chính quyền và nhân dân địa phương.

Trong lễ hội năm 2026, phần lễ được tổ chức với các nghi thức dâng hương, tế lễ, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Những nghi thức này vừa thể hiện lòng thành kính đối với tiền nhân, vừa đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng trong dịp đầu xuân.

Sau các nghi thức tưởng niệm, phần hội diễn ra với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian. Tư liệu về lễ hội năm 2025 ghi nhận các chương trình hát, múa và trò chơi dân gian, tạo nên không khí vui tươi trong những ngày đầu năm.

Trong các kỳ lễ hội gần đây, phần hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao dân gian nhằm thu hút sự tham gia của người dân và du khách. Đây là không gian để cộng đồng địa phương gặp gỡ, giao lưu và cùng tham gia các hoạt động văn hóa trong dịp đầu xuân.

Rước lễ, rước kiệu và dâng hương tưởng niệm Lưu Nhân Chú là những nghi thức nổi bật của lễ hội. Đặc biệt, nghi lễ rước có sự tham gia của hậu duệ dòng họ Lưu cùng đại diện chính quyền và cộng đồng địa phương. Nghi thức này tạo nên sự kết nối trực tiếp giữa dòng họ, di tích và cộng đồng trong họat động tưởng niệm nhân vật lịch sử.

Bên cạnh nghi lễ rước, đọc văn tế và ôn lại công lao của Lưu Nhân Chú cũng là thành tố quan trọng trong phần lễ. Thông qua văn tế và lời tưởng niệm, ký ức về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và vai trò của Lưu Nhân Chú được tái hiện trong không gian lễ hội, góp phần duy trì nhận thức lịch sử của cộng đồng.

Lễ hội Núi Văn – Núi Võ trước hết mang giá trị tưởng niệm lịch sử, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” thông qua việc cộng đồng tưởng nhớ công lao của Lưu Nhân Chú và những người có đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Minh. Lễ hội đồng thời góp phần duy trì ký ức về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và lịch sử của vùng đất gắn với vị danh tướng.

Lễ hội cũng có ý nghĩa trong việc giáo dục truyền thống yêu nước và lịch sử địa phương. Việc thế hệ trẻ, các trường học, dòng họ và chính quyền cùng tham gia các hoạt động lễ hội tạo điều kiện để những câu chuyện lịch sử về Lưu Nhân Chú được tiếp tục truyền tải trong đời sống đương đại.

Ở phương diện cộng đồng, lễ hội là dịp để người dân địa phương gặp gỡ, giao lưu và cùng tham gia các nghi lễ cũng như hoạt động vui chơi đầu xuân. Qua đó, lễ hội góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng và duy trì đời sống văn hóa tín ngưỡng tại địa phương.

Việc Lễ hội Núi Văn – Núi Võ được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023 là một dấu mốc quan trọng trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đến nay, lễ hội tiếp tục được tổ chức hằng năm tại xã Vạn Phú, trở thành một sinh hoạt văn hóa đầu xuân tiêu biểu của địa phương và một không gian thực hành ký ức lịch sử về Lưu Nhân Chú.