Lễ hội Lồng Tồng Na Hang là lễ hội xuống đồng truyền thống của cộng đồng người Tày tại khu vực Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. Trước ngày 1/7/2025, lễ hội tiêu biểu được tổ chức tại trung tâm thị trấn Na Hang, huyện Na Hang; sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, thị trấn Na Hang cùng xã Năng Khả và xã Thanh Tương được hợp nhất thành xã Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. Vì vậy, khi ghi địa điểm trên cơ sở dữ liệu hiện nay, có thể ghi: xã Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang (khu vực thị trấn Na Hang cũ).

Lồng Tồng, còn gọi là Lồng Tông, theo cách giải thích của cơ quan tuyên truyền địa phương, có nghĩa là “xuống đồng”. Đây là một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian quan trọng của người Tày, gắn với sản xuất nông nghiệp và các ước nguyện về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống bình an, no đủ.

Lồng Tồng Na Hang gắn với tín ngưỡng nông nghiệp của người Tày. Tư liệu của Cổng Thông tin điện tử huyện Na Hang xác định lễ hội hướng tới việc cầu Thần Nông, Thành Hoàng làng và các thần linh địa phương, đồng thời thể hiện sự tri ân đối với trời đất và những lực lượng siêu nhiên được cộng đồng quan niệm có vai trò bảo trợ cho đời sống và sản xuất.

Trong thực hành lễ hội hiện nay, lễ vật được chuẩn bị từ những sản vật do người dân địa phương làm ra và được dâng lên trời đất, thần linh. Những lễ vật này cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa tín ngưỡng, lao động sản xuất và đời sống cộng đồng của cư dân Tày tại Na Hang.

Lễ hội Lồng Tồng thuộc hệ thống lễ hội nông nghiệp truyền thống của người Tày ở Tuyên Quang. Tư liệu của cơ quan văn hóa địa phương mô tả đây là một lễ hội có truyền thống lâu đời, được tổ chức vào dịp đầu năm mới và giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, hiện chưa có tư liệu chính thống cho phép xác định chính xác niên đại khởi nguồn của Lồng Tồng tại riêng Na Hang; do đó, không nên quy định lễ hội được hình thành vào một thế kỷ hoặc triều đại cụ thể.

Qua thời gian, Lồng Tồng tiếp tục được duy trì tại nhiều địa bàn có đông người Tày cư trú trong huyện Na Hang. Cổng thông tin địa phương ghi nhận riêng khu vực Na Hang, các lễ hội Lồng Tồng được tổ chức tại nhiều xã trong những ngày đầu tháng Giêng, trong đó lễ hội tại trung tâm thị trấn Na Hang là một họat động tập trung đông người dân và du khách. Chính quyền địa phương cũng xác định việc phục dựng và duy trì các lễ hội truyền thống là một nội dung quan trọng trong bảo tồn văn hóa dân tộc và phát triển du lịch cộng đồng.

Ở cấp quốc gia, “Lễ hội Lồng tông của người Tày” tại tỉnh Tuyên Quang đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL ngày 27/12/2012, thuộc loại hình lễ hội truyền thống. Điều này khẳng định giá trị của Lồng Tồng trong hệ thống di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.

Lễ hội Lồng Tồng tại khu vực Na Hang được tổ chức vào những ngày đầu năm âm lịch. Riêng lễ hội tại trung tâm thị trấn Na Hang được tổ chức theo lệ thường vào mùng 4 tháng Giêng hằng năm. Năm 2025, lễ hội Lồng Tồng thị trấn Na Hang được tổ chức vào ngày mùng 4 tháng Giêng năm Ất Tỵ.

Lồng Tồng không chỉ diễn ra tại một địa điểm duy nhất. Theo tư liệu địa phương, trong khoảng mùng 4 đến mùng 10 tháng Giêng, nhiều địa phương khác trong khu vực Na Hang có cộng đồng người Tày cũng lần lượt tổ chức lễ hội. Do đó, khi sử dụng tên gọi “Lễ hội Lồng Tồng Na Hang”, cần phân biệt lễ hội Lồng Tồng tại trung tâm Na Hang với các lễ hội Lồng Tồng của từng xã trong cùng khu vực.

Phần lễ là không gian thực hành tín ngưỡng, trong đó cộng đồng chuẩn bị những mâm lễ từ các sản vật nông nghiệp và sản phẩm do chính người dân làm ra để dâng lên trời đất, thần linh. Tại Lồng Tồng Na Hang, nghi lễ được thực hiện với sự tham gia của Thầy Tào hoặc người thực hành nghi lễ được cộng đồng giao nhiệm vụ, với nội dung cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, sản xuất thuận lợi và đời sống bình an.

Một nội dung quan trọng của phần lễ là nghi thức cày tịch điền. Sau nghi lễ cúng, người có uy tín trong cộng đồng thực hiện những đường cày đầu tiên. Đây là hành động mang tính biểu tượng, mở đầu cho một năm sản xuất nông nghiệp, gửi gắm mong ước về dân khang, vật thịnh và mùa màng bội thu.

Sau các nghi thức tín ngưỡng, không gian lễ hội chuyển sang phần hội với nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian. Tại Lồng Tồng Na Hang, các hoạt động được ghi nhận gồm tung còn, đánh yến, kéo co, đi cà kheo, bịt mắt bắt lợn cùng các hoạt động giao lưu văn hóa, thể dục và thể thao.

Trong đó, tung còn là hoạt động thu hút đông người tham gia. Một cây tre cao được dựng giữa sân hội, phía trên tạo thành vòng tròn làm đích để người chơi ném quả còn. Theo quan niệm được địa phương giới thiệu, việc ném còn gắn với mong muốn xua bỏ điều không may và cầu cho cuộc sống ấm no, hạnh phúc, mùa màng sinh sôi, phát triển.

Bên cạnh các trò chơi, lễ hội còn tạo điều kiện cho người dân và du khách gặp gỡ, giao lưu, thưởng thức các tiết mục văn nghệ mang đậm bản sắc dân tộc và tìm hiểu, trao đổi các sản phẩm nông sản, đặc sản địa phương.

Nghi thức cày tịch điền là một trong những điểm nhấn đặc trưng của Lồng Tồng Na Hang. Những đường cày đầu tiên không nhằm mục đích sản xuất theo nghĩa thông thường mà mang giá trị nghi lễ: đánh dấu sự mở đầu của mùa vụ mới và thể hiện mong ước về một năm sản xuất thuận lợi. Việc người có uy tín trong cộng đồng thực hiện đường cày đầu tiên cũng phản ánh vai trò của cộng đồng trong việc xác lập và trao gửi ý nghĩa thiêng liêng cho hoạt động nông nghiệp.

Cùng với đó, hội tung còn tạo nên một không gian biểu tượng đặc biệt của lễ hội. Cây còn và vòng còn ở trung tâm sân hội vừa là yếu tố của trò chơi dân gian, vừa gắn với những quan niệm về may mắn, sự giao hòa âm – dương và khả năng sinh sôi của con người, cây cối, mùa màng.

Lễ hội Lồng Tồng Na Hang trước hết phản ánh thế giới quan nông nghiệp của cộng đồng người Tày, trong đó con người duy trì mối quan hệ gắn bó với trời, đất, thần linh và môi trường sản xuất. Các nghi thức cầu cúng và cày tịch điền thể hiện ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, con người khỏe mạnh và cuộc sống no ấm.

Lễ hội đồng thời là một không gian cố kết cộng đồng. Việc các gia đình cùng chuẩn bị lễ vật, người dân cùng tham gia nghi lễ, trò chơi, văn nghệ và các hoạt động hội tạo ra cơ hội gặp gỡ, giao lưu và tái khẳng định sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng. Theo cơ quan địa phương, đây cũng là dịp để những người đi làm ăn, học tập xa quê trở về, gặp gỡ cộng đồng và tri ân nguồn cội.

Với tư cách là một thành tố của Lễ hội Lồng Tồng của người Tày – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Lồng Tồng Na Hang còn có ý nghĩa trong việc bảo tồn các thực hành văn hóa truyền thống của người Tày tại Tuyên Quang. Việc duy trì lễ hội trong đời sống đương đại giúp bảo lưu hệ thống nghi lễ, trò chơi, tri thức dân gian và các hình thức sinh hoạt cộng đồng gắn với nền nông nghiệp truyền thống.

Trong bối cảnh hiện nay, lễ hội cũng trở thành một thành tố của hoạt động bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch của Na Hang. Chính quyền địa phương xác định việc gìn giữ lễ hội Lồng Tông cùng các loại hình văn hóa truyền thống khác là một trong những hướng quan trọng nhằm bảo tồn bản sắc dân tộc và quảng bá hình ảnh địa phương.