Từ mâm cơm mới đến những lời khấn gửi tổ tiên
Điểm đặc sắc của lễ hội nằm ở hệ thống nghi lễ được thực hành trong không gian gia đình và bản làng. Tùy từng địa phương, tên gọi và trình tự tổ chức có thể khác nhau. Chẳng hạn, người Khơ Mú ở bản Thẩm Phé, huyện Than Uyên, tỉnh Lai Châu (theo địa danh tại thời điểm ghi nhận) gọi lễ mừng cơm mới là Giát Hả Mả Mía. Lễ thường được tổ chức sau khi thu hoạch mùa màng, vào khoảng tháng 8–9 dương lịch. Các gia đình lần lượt làm lễ, nối tiếp nhau tạo nên một mùa hội gắn với niềm vui được mùa.
Để chuẩn bị cho nghi lễ, các gia đình sửa soạn mâm cúng với những sản vật quen thuộc của đời sống nương rẫy như cốm mới, xôi trắng, xôi đỏ, gà, rượu cùng các loại rau và sản vật địa phương. Mỗi lễ vật đều gắn với thành quả lao động của con người, thể hiện sự trân trọng đối với những gì thiên nhiên ban tặng và công sức đã bỏ ra trong suốt một vụ mùa.
Một trong những nghi thức quan trọng là thỉnh mời tổ tiên về dự lễ. Người chủ lễ cất lời khấn, nhắc lại nguồn gốc của phong tục, quá trình khai khẩn đất đai, gieo trồng và những công lao của tổ tiên trong việc phù hộ con cháu, bảo vệ nương rẫy. Nghi thức không chỉ thể hiện lòng biết ơn đối với những người đi trước mà còn giúp các thế hệ trong gia đình ghi nhớ cội nguồn và những kinh nghiệm sống được trao truyền qua nhiều đời.
Tiếp đó là các nghi thức mời cơm, cầu may và phát lộc. Trong một số cộng đồng Khơ Mú ở Than Uyên, nghi thức cầu may có hình ảnh người phụ nữ mang chõ xôi đỏ ra giữa nhà, bên trong giấu những đồng tiền. Khi xôi được đổ ra mẹt, mọi người cùng tìm những đồng tiền với mong ước năm tới khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi, mùa màng bội thu. Từ một nghi thức dân gian giản dị, niềm hy vọng về cuộc sống no đủ được thể hiện bằng hành động cụ thể, tạo nên không khí vừa trang nghiêm vừa gần gũi.
Điều đáng chú ý là lễ mừng cơm mới không chỉ dành cho việc cầu xin những điều tốt lành. Đây còn là dịp để mỗi gia đình nhìn lại một năm lao động, chia sẻ niềm vui sau thu hoạch và nhắc nhở con cháu biết quý trọng hạt gạo, công sức của người làm ra lương thực. Trong quan niệm truyền thống, sự no đủ không chỉ đến từ thành quả lao động của từng cá nhân mà còn gắn với sự phù hộ của tổ tiên, thần linh và sự đồng lòng của các thành viên trong gia đình.
Khi tiếng chiêng, điệu múa làm nên ngày hội bản làng
Nếu phần lễ là khoảng thời gian để con người hướng về tổ tiên và các lực lượng thiêng, thì phần hội lại mở ra một không gian sinh hoạt cộng đồng rộn ràng. Sau những nghi thức trang trọng, tiếng chiêng, tiếng trống cùng các điệu múa truyền thống vang lên, đưa mọi người vào không khí vui tươi của ngày mừng mùa màng.
Trong đời sống văn hóa Khơ Mú, múa và âm nhạc dân gian gắn bó mật thiết với lao động, tín ngưỡng và các dịp hội hè. Những động tác múa khỏe khoắn, nhịp điệu dồn dập cùng âm thanh của chiêng, trống và các đạo cụ tre nứa thể hiện tinh thần lạc quan, sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên và niềm vui trong lao động sản xuất. Khi mọi người cùng tham gia các điệu múa, khoảng cách giữa người già và người trẻ, giữa các gia đình trong bản dường như được thu hẹp, nhường chỗ cho sự sẻ chia và gắn kết.
Trong không gian ấy, lễ hội trở thành dịp để những lời ca, điệu múa và phong tục truyền thống được thực hành một cách tự nhiên. Người lớn có cơ hội truyền lại cho con cháu những bài khấn, cách chuẩn bị lễ vật, những quy tắc ứng xử và ý nghĩa của từng nghi thức. Người trẻ không chỉ tiếp nhận văn hóa qua lời kể mà còn được trực tiếp tham gia, quan sát và thực hành cùng cộng đồng.
Chính sự kết hợp giữa nghi lễ, ẩm thực, âm nhạc và sinh hoạt tập thể đã làm nên sức sống của lễ mừng cơm mới. Lễ hội không tách rời đời sống thường ngày, mà bắt nguồn từ chính công việc trồng trọt, thu hoạch và những mối quan hệ gia đình, dòng họ, bản làng. Những giá trị văn hóa được duy trì không chỉ bởi ý thức bảo tồn, mà còn bởi chúng vẫn có ý nghĩa đối với đời sống của cộng đồng.
Gìn giữ phong tục trong nhịp sống hôm nay
Trong quá trình phát triển kinh tế và thay đổi phương thức sản xuất, một số phong tục truyền thống của người Khơ Mú đứng trước nguy cơ mai một. Nhịp sống hiện đại khiến việc tổ chức nghi lễ không còn phổ biến như trước ở một số địa phương. Bởi vậy, việc phục dựng và duy trì lễ mừng cơm mới có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.
Một ví dụ đáng chú ý là tại bản Tọ Cuông, xã Búng Lao, tỉnh Điện Biên, lễ mừng cơm mới của người Khơ Mú được phục dựng vào ngày 31/12/2025 sau nhiều năm không được duy trì tổ chức. Sự kiện có sự tham gia của người dân và nghệ nhân am hiểu phong tục, với các nghi thức cúng truyền thống cùng họat động múa hát cộng đồng. Việc phục dựng không chỉ khơi lại một tập quán từng gắn bó với đời sống bản làng, mà còn tạo cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận và học hỏi những tri thức văn hóa của dân tộc mình.
Tuy nhiên, sức sống của lễ hội không chỉ nằm ở việc tái hiện đầy đủ các nghi thức. Điều quan trọng hơn là cộng đồng tiếp tục hiểu ý nghĩa của phong tục, duy trì vai trò của những người nắm giữ tri thức dân gian và tạo điều kiện để lớp trẻ tham gia. Khi lời khấn, cách chuẩn bị mâm lễ hay điệu múa truyền thống vẫn được thực hành trong đời sống, di sản mới thực sự tiếp tục hiện diện trong cộng đồng.
Lễ hội ăn lúa mới của dân tộc Khơ Mú vì thế mang đến một góc nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa thành quả lao động với niềm tin tâm linh và giữa các thế hệ trong một cộng đồng. Từ những hạt gạo đầu mùa, mâm lễ dâng tổ tiên đến tiếng chiêng vang lên giữa bản làng, mỗi chi tiết đều góp phần kể câu chuyện về một nền văn hóa được hình thành và bồi đắp qua thời gian.
Đến với lễ hội mừng cơm mới, người ta không chỉ được khám phá một phong tục nông nghiệp đặc sắc của vùng Tây Bắc, mà còn có dịp hiểu hơn về cách người Khơ Mú trân trọng hạt lúa, gìn giữ ký ức tổ tiên và nuôi dưỡng tình đoàn kết cộng đồng. Đó cũng chính là giá trị khiến lễ hội tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống hôm nay: văn hóa không chỉ nằm trong những gì được lưu giữ, mà còn sống động qua cách con người cùng nhau thực hành, trao truyền và làm mới những giá trị của cha ông.
