Từ câu chuyện lập làng đến truyền thống nghề hoa, cây cảnh
Theo ngọc phả đình Vị Khê, vùng đất này gắn với nhân vật Nguyễn Công Thành, vị tướng thời Ngô Quyền, được người dân tôn làm Thành hòang làng. Bên cạnh tín ngưỡng thờ Thành hòang, lịch sử làng còn gắn với Tô Trung Tự, người được tôn vinh là Tổ nghề trồng hoa, cây cảnh. Theo truyền thống địa phương, ông đã truyền dạy nghề cho người dân Vị Khê từ đầu thế kỷ XIII, mở ra một hướng sinh kế lâu dài và góp phần hình thành danh tiếng của làng nghề. Qua nhiều thế hệ, việc trồng, chăm sóc và tạo dáng cây cảnh dần trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa của cộng đồng.
Điều đáng chú ý là nghề cây cảnh ở Vị Khê không chỉ dừng lại ở việc trồng và chăm sóc cây xanh. Qua bàn tay của các nghệ nhân, mỗi thân cây, cành lá đều có thể trở thành một tác phẩm nghệ thuật. Từ việc lựa chọn giống cây, nuôi dưỡng bộ rễ, uốn thân, tạo tán đến chăm chút từng chi tiết nhỏ, người làm nghề cần sự kiên nhẫn, óc quan sát và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Những thế cây như long thăng, long giáng, phượng vũ hay trực quân tử không chỉ thể hiện kỹ thuật tạo hình mà còn gửi gắm những quan niệm thẩm mỹ, ước vọng về sự thịnh vượng, bình an và nếp sống hài hòa với thiên nhiên. Chính sự kết hợp giữa tri thức làm vườn, kỹ thuật tạo tác và cảm quan nghệ thuật đã làm nên nét riêng của cây cảnh Vị Khê.
Nghi lễ rước cây dâng Thánh - điểm nhấn độc đáo của lễ hội
Nếu có một hoạt động khiến lễ hội Vị Khê trở nên khác biệt so với nhiều lễ hội làng truyền thống khác, đó chính là nghi lễ rước hoa, cây cảnh dâng Thánh. Đây không đơn thuần là một cuộc rước lễ vật, mà còn là dịp để cộng đồng thể hiện lòng biết ơn đối với Thành hoàng làng và Tổ nghề, đồng thời trình lên các bậc tiền nhân thành quả lao động của mình sau một năm cần mẫn chăm chút cây cối.
Theo phong tục truyền thống, lễ rước thường diễn ra vào ngày 12 tháng Giêng âm lịch. Đoàn rước xuất phát từ khu vực chùa Vị Khê, đi dọc triền đê sông Hồng về đình làng. Dẫn đầu đoàn là các đội múa lân, sư, rồng, tiếp đến là cờ thần, đội chấp kích và phường bát âm. Nổi bật trong đoàn rước là những cây cảnh được lựa chọn công phu, đại diện cho các xóm trong làng, được trang trí trang trọng để dâng lên Thành hoàng và Tổ nghề. Không gian làng quê ngày hội vì thế trở nên rộn ràng với sắc cờ, tiếng nhạc lễ, đoàn người hành hương và những tác phẩm cây cảnh độc đáo.
Điểm đặc biệt nằm ở chính những lễ vật được rước về đình. Với nhiều lễ hội, lễ vật thường là hương, hoa, quả hay các sản vật quen thuộc; tại Vị Khê, cây cảnh – thành quả của một quá trình lao động lâu dài – lại trở thành vật phẩm dâng cúng mang ý nghĩa riêng. Để có một tác phẩm đủ tiêu chuẩn tham gia nghi lễ, người nghệ nhân phải dành nhiều năm chăm sóc, uốn nắn và tạo thế. Bởi vậy, mỗi cây được lựa chọn không chỉ có giá trị về hình dáng mà còn chứa đựng công sức, tâm huyết và niềm tự hào của người làm nghề.
Theo những người cao tuổi trong làng, trước đây, cây dâng Thánh thường là các loài hoa, cây có vẻ đẹp thanh nhã như trà my, hải đường, mộc hương, đỗ quyên hay địa lan. Ngày nay, các tác phẩm được lựa chọn đa dạng hơn, từ sanh, si, tùng la hán đến lộc vừng và nhiều loại cây cảnh nghệ thuật khác. Dù hình thức có thay đổi, tinh thần của nghi lễ vẫn được gìn giữ: dâng lên bậc tiền nhân thành quả lao động tốt đẹp nhất, cầu mong cuộc sống bình an, sung túc và nghề nghiệp ngày càng phát triển.
Nghi lễ ấy cũng cho thấy mối liên hệ bền chặt giữa tín ngưỡng và sinh kế của cộng đồng. Cây cảnh vừa là sản phẩm lao động, vừa là biểu tượng của lòng thành kính; việc chăm cây không chỉ nhằm tạo ra giá trị kinh tế mà còn gắn với trách nhiệm gìn giữ nghề tổ. Khi đoàn rước đưa những tác phẩm cây cảnh về đình, người dân cũng đang tái hiện và khẳng định mối liên hệ giữa quá khứ với hiện tại, giữa người truyền nghề với những thế hệ đang tiếp tục nuôi dưỡng nghề truyền thống.
Không gian hội xuân của nghệ thuật cây cảnh và đời sống cộng đồng
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội mang đến một không gian sinh họat văn hóa sôi nổi, nơi người dân địa phương và du khách có thể trực tiếp khám phá vẻ đẹp của làng nghề. Các khu vực trưng bày hoa, cây cảnh giới thiệu nhiều tác phẩm với hình dáng, kích thước và phong cách tạo tác khác nhau. Có những cây mang dáng vẻ cổ kính, được tạo hình qua nhiều năm; có những tác phẩm nổi bật bởi sự cân đối, mềm mại của thân cành hay cách nghệ nhân khai thác vẻ đẹp tự nhiên của cây. Mỗi tác phẩm là một cách thể hiện riêng về thẩm mỹ và kinh nghiệm nghề nghiệp, phản ánh sự phong phú của nghệ thuật cây cảnh truyền thống.
Du khách đến với lễ hội không chỉ được ngắm nhìn những tác phẩm đã hoàn thiện mà còn có dịp tiếp cận gần hơn với thế giới của những người làm nghề. Qua việc quan sát cách tạo dáng, chăm sóc và giới thiệu cây cảnh, người xem có thể hiểu rằng vẻ đẹp của một tác phẩm không hình thành trong ngày một ngày hai. Đằng sau dáng cây tưởng chừng tự nhiên là quá trình lao động bền bỉ, sự tính toán tỉ mỉ và khả năng cảm nhận đặc tính của từng loài cây. Đây cũng là cơ hội để các nghệ nhân giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, giới thiệu sản phẩm và truyền cảm hứng cho những người quan tâm đến nghệ thuật sinh vật cảnh.
Không khí lễ hội còn được làm phong phú bởi các hoạt động văn nghệ, trò chơi dân gian và thể thao, tạo nên dịp gặp gỡ của nhiều thế hệ trong cộng đồng. Với người dân Vị Khê, lễ hội không chỉ là một sự kiện tín ngưỡng diễn ra vào đầu năm mà còn là dịp trở về với truyền thống, thăm hỏi họ hàng, gặp gỡ những người cùng nghề và chia sẻ niềm vui sau một năm lao động. Với du khách, đây là cơ hội để cảm nhận đời sống văn hóa làng quê từ bên trong, qua những hoạt động mà cộng đồng vẫn duy trì và thực hành trong đời sống thường ngày.
Gìn giữ một di sản sống của làng nghề Việt
Giá trị của lễ hội Vị Khê không chỉ nằm ở các nghi thức được lưu truyền qua nhiều thế hệ, mà còn ở cách lễ hội góp phần duy trì bản sắc của một cộng đồng nghề. Trong bối cảnh hoa, cây cảnh ngày càng trở thành sản phẩm có giá trị kinh tế và nghệ thuật, lễ hội tạo không gian để người dân tôn vinh nghề nghiệp, giới thiệu thành quả lao động và khơi dậy niềm tự hào về truyền thống quê hương. Việc kết hợp hoạt động tín ngưỡng với trưng bày, giao lưu nghề nghiệp và quảng bá sản phẩm cũng mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa gắn với làng nghề.
Đáng quý hơn cả là những tri thức làm nghề vẫn được gìn giữ thông qua thực hành và trao truyền trong cộng đồng. Kỹ thuật chăm sóc cây, kinh nghiệm lựa chọn giống, nghệ thuật tạo thế hay cách cảm nhận vẻ đẹp của một tác phẩm không chỉ nằm trong sách vở, mà được truyền lại qua quá trình học hỏi, quan sát và cùng làm việc giữa các thế hệ. Lễ hội chính là một trong những dịp những giá trị ấy được thể hiện rõ nét, khi người cao tuổi, nghệ nhân, người làm nghề và lớp trẻ cùng hiện diện trong một không gian văn hóa chung.
Về với lễ hội chùa Vị Khê, du khách vì thế không chỉ tìm thấy không khí rộn ràng của một ngày hội đầu xuân, mà còn có cơ hội khám phá câu chuyện về một làng nghề lâu đời, nơi thiên nhiên, nghệ thuật, tín ngưỡng và sinh kế gắn bó mật thiết với nhau. Từ nghi lễ rước cây dâng Thánh đến những tác phẩm được tạo tác công phu, mỗi hoạt động đều góp phần kể câu chuyện về sự cần mẫn, óc sáng tạo và lòng biết ơn của người dân đối với những thế hệ đã gây dựng nghề nghiệp.
Đến Vị Khê là để ngắm cây, thưởng hoa, nhưng cũng là để hiểu thêm về con người đứng sau mỗi dáng cây và những giá trị văn hóa được vun trồng qua nhiều thế hệ. Trong không gian lễ hội, mỗi tác phẩm cây cảnh không chỉ mang vẻ đẹp của thiên nhiên được bàn tay con người chăm chút, mà còn là biểu tượng của ký ức cộng đồng, của lòng tri ân tiền nhân và khát vọng gìn giữ nghề truyền thống cho mai sau.
