Trò chơi dân gian bắt vịt dưới nước đã có từ lâu đời trong đời sống cư dân sông nước làng cổ Thúy Ái xưa. Người dân Thúy Lĩnh (thuộc phường Lĩnh Nam, Hà Nội) hiện nay vẫn kế thừa và phát triển trò chơi này thành một môn thể thao, góp phần giúp thanh niên vùng sông nước rèn luyện kỹ năng bơi lội, khả năng ứng phó với thiên tai, bão lũ và sự nhanh nhẹn, lanh lợi.
Tranh gốm về hội bắt vịt trang trí tại đình
Hồ Thủy Đình
Theo lời kể của các cụ và tư liệu làng còn lưu giữ, Hội bắt vịt là một trong ba lễ hội chính của làng Thúy Lĩnh. Lễ hội được duy trì qua nhiều thế hệ, gắn chặt với đời sống của cư dân vùng bãi – nơi từ bao đời, chuyện quen con nước, biết bơi lội là điều cần thiết để thích nghi với những mùa nước lên, mùa mưa lũ.
“Hội” thường gắn liền với “Lễ”. Các làng xã ven sông Hồng có lịch sử vài trăm năm thường tổ chức hai dịp tế Thành Hoàng rất long trọng vào dịp xuân thu nhị kỳ: Xuân tế và Thu tế. Bên cạnh các nghi thức tế lễ Thành Hoàng làng với ý nghĩa tâm linh, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, người dân địa phương và khách thập phương còn tham gia các trò chơi dân gian đặc sắc. Tại Thúy Lĩnh, nếu Hội vật cầu gắn với dịp Xuân tế đầu năm thì Hội bắt vịt diễn ra vào mùa thu, gần dịp Trung thu. Xưa kia, hai trò chơi dân gian này là một trong những hình thức để Ngài Linh Lang Đại vương rèn luyện quân sĩ, khích lệ tinh thần thượng võ dân tộc, đồng thời lưu giữ một nét độc đáo trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của đất Thủ đô nghìn năm văn hiến. Nếu Hội vật cầu giúp thanh niên trai tráng rèn luyện sức khỏe trên đất liền thì Hội bắt vịt lại đòi hỏi người tham gia phải bền bỉ, dẻo dai trên vùng sông nước.
Thuở xưa, làng cổ Thúy Lĩnh chia thành các giáp. Thanh niên trai tráng trong các giáp (đinh nam từ 18 tuổi trở lên), biết bơi lội, có sức khỏe và không được uống rượu, bia khi thi đấu, hằng năm cùng tham gia lễ hội bắt vịt theo sự phân công của các hương lão trong ban tổ chức (Tiểu ban Quản lý Di tích làng Thúy Lĩnh). Hiện nay, mỗi tổ dân phố từ số 20 đến số 27 thuộc phường Lĩnh Nam đều có một đội tham gia bắt vịt.
Người dân vây kín xung quanh Thủy Đình xem bắt vịt
Khu vực tổ chức Hội bắt vịt là hồ Thủy Đình, nằm phía trước khu di tích cấp quốc gia Đình - Chùa Thúy Lĩnh. Khán giả vây kín quanh hồ, hò reo cổ vũ. Khi có hiệu lệnh, mặt hồ Thủy Đình rộn rã hẳn lên. Trai làng cởi trần lao mình xuống nước: người bơi đón đầu, người lặn bủa vây mấy chú vịt đang ngụp lặn giữa hồ. Đứng trên bờ ngó xuống thì tưởng dễ tóm, chứ nhảy xuống nước đuổi theo mới biết vất vả ra trò! Bơi giỏi chưa chắc đã ăn thua; người chơi còn phải nhanh mắt, khéo tay. Lệ làng từ xưa đã định rõ: chỉ được bắt vịt dưới mặt nước và tuyệt đối không được bẻ chân, bẻ cánh làm đau con vịt. Tuy trò chơi chủ yếu mang tính vui chơi, không đặt nặng giá trị vật chất, nhưng đội bắt được vịt vẫn nhận phần thưởng của ban tổ chức; việc bắt được vịt cũng được xem là mang lại may mắn, phúc lộc.
Trải qua năm tháng, số đội tham gia, thể lệ và cách thức tổ chức có thể thay đổi theo từng thời kỳ. Tuy vậy, tiếng trống hội bên hồ, hình ảnh những chàng trai làng vùng vẫy giữa làn nước và cảnh bà con đứng kín quanh bờ reo hò cổ vũ dường như vẫn vậy. Qua cuộc thi, trai làng có dịp rèn luyện sức khỏe, sức bền, khả năng bơi lội, sự nhanh nhẹn và khéo léo. Hơn hết, đó còn là dịp để các gia đình tụ họp, cùng vui, cùng cổ vũ, gắn kết thêm tình làng nghĩa xóm.
Giữa một Hà Nội đang đổi thay từng ngày, việc gìn giữ một lễ hội dân gian như thế không chỉ mang lại niềm vui trong ngày hội mà còn góp phần lưu giữ ký ức, nét đẹp văn hóa và những truyền thống đã được bao thế hệ người Thúy Lĩnh trao truyền cho nhau.
“Lại nghe trống giục ngoài đình
Mười tư, tháng tám bạn mình nhớ không?
Trai tài hội tụ đủ đông
Luyện bơi bắt vịt thả rông thuỷ đình
Trên bờ trống lệnh thùng thình
Dưới hồ bốn đội gắng mình thi đua
Vẫn theo tục lệ cổ xưa
Con vịt bị bắt được đưa nhốt lồng
Hết vịt lễ hội vừa xong
Thu quân các đội báo công vui mừng.
Giữa thu lễ hội tạm ngừng
Rèn quân cho khoẻ đón mừng xuân sang
Mùng bốn Tết lại sẵn sàng
Đón mừng quan khách về làng chung vui”.
(Lê Văn Dư)
Dịp rằm tháng tám này, nếu có thời gian, mời bạn ghé qua đình Thúy Lĩnh xem hội bắt vịt, đứng bên hồ nghe tiếng hò reo cổ vũ để thấy hết cái vui, cái tình của một làng quê ven sông Hồng.
Phước Kim
