Lễ hội Chọi trâu truyền thống Đồ Sơn được tổ chức tại khu vực Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng, với không gian nghi lễ gắn với các đình, đền trên địa bàn và phần hội diễn ra tại sân vận động trung tâm phường Đồ Sơn. Đây là lễ hội dân gian truyền thống tiêu biểu của cư dân miền biển, đồng thời là một trong những lễ hội đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL ngày 27/12/2012 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Không gian lễ hội không chỉ giới hạn ở sới chọi mà còn trải rộng tới các địa điểm thờ tự của cộng đồng như đền Nghè, đền Nam Hải Thần Vương, đình Ngọc Xuyên, đình Nam và đình Ngọc Hải. Cấu trúc không gian này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa phần nghi lễ và phần hội, giữa tín ngưỡng thờ thần với sinh họat cộng đồng của cư dân Đồ Sơn.

Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn có nguồn gốc gắn với tín ngưỡng thờ thần Điểm Tước Đại Vương, vị thần được cộng đồng Đồ Sơn tôn thờ như vị thần của vùng non nước nơi đây. Theo tư liệu của địa phương, lễ hội hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ, gắn với quá trình cư trú, khai thác biển và đời sống tinh thần của cư dân Đồ Sơn.
Bên cạnh tín ngưỡng thờ Điểm Tước Đại Vương, lễ hội còn chứa đựng những yếu tố của tín ngưỡng thờ thủy thần và nghi lễ hiến sinh, phản ánh đặc điểm văn hóa của một cộng đồng cư dân ven biển. Chính sự đan xen giữa yếu tố tín ngưỡng, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng đã tạo nên diện mạo riêng của lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn.

Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn được các nguồn tư liệu địa phương xác định là một tập tục cổ, hình thành và lưu truyền qua nhiều thế hệ trong đời sống văn hóa của cư dân vùng biển. Nguồn gốc cụ thể của lễ hội hiện được lý giải bằng nhiều truyền thuyết và cách diễn giải khác nhau. Trong đó, nguồn chính thống của địa phương xác định nền tảng quan trọng của lễ hội là tín ngưỡng thờ thần Điểm Tước Đại Vương và tục thờ thủy thần của cư dân Đồ Sơn.
Một số truyền thuyết dân gian kể rằng lễ hội bắt nguồn từ việc người dân chứng kiến những con trâu chọi nhau, từ đó hình thành tục chọi trâu để tế thần. Tuy nhiên, đây là những cách lý giải thuộc lớp truyền thuyết dân gian và không nên được xem như một niên đại hay sự kiện lịch sử đã được xác chứng. Các nguồn chính thức cũng ghi nhận nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc lễ hội.
Trong lịch sử hiện đại, lễ hội từng có thời gian gián đoạn. Năm 1990, lễ hội được phục hồi và từ đó được tổ chức liên tục, từng bước được hoàn thiện về quy mô, công tác tổ chức và bảo đảm an toàn, đồng thời duy trì những yếu tố truyền thống cốt lõi.
Năm 2012, Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh tạo thêm cơ sở cho công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị của lễ hội trong đời sống đương đại.

Trong chu kỳ lễ hội truyền thống, ngày 9 tháng 8 âm lịch là ngày chính hội, thời điểm diễn ra các trận chọi trâu tại sới chọi. Trong dân gian Đồ Sơn lưu truyền câu: “Mùng chín tháng tám chọi trâu thì về”, thể hiện vị trí đặc biệt của ngày chính hội trong đời sống cộng đồng.
Lễ hội thực tế được triển khai trong một khoảng thời gian dài hơn ngày chính hội, với nhiều nghi lễ diễn ra từ đầu tháng 8 đến giữa tháng 8 âm lịch. Theo chương trình tổ chức năm 2025, phần lễ diễn ra từ ngày 1 đến ngày 16 tháng 8 âm lịch, trong khi phần hội chính diễn ra ngày 9 tháng 8 âm lịch.
Từ năm 2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thống nhất với đề xuất của UBND thành phố Hải Phòng cho phép tổ chức lễ hội theo mô hình truyền thống gồm hai vòng thi đấu: vòng đấu loại ngày 8 tháng 6 âm lịch và vòng chung kết ngày 9 tháng 8 âm lịch. Việc khôi phục hai vòng đấu này được xác định là phù hợp với nguồn gốc lễ hội truyền thống và hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Phần lễ giữ vị trí quan trọng trong cấu trúc của Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn, thể hiện rõ tính chất tín ngưỡng của một lễ hội dân gian vùng biển. Các nghi thức được tổ chức tại những không gian thờ tự gắn với cộng đồng Đồ Sơn, với trình tự nghi lễ trải dài trước, trong và sau ngày chính hội.

Các nghi thức tiêu biểu gồm dâng hương, thượng cờ khai hội, rước nước, lễ thần linh, các nghi thức liên quan đến trình trâu và đưa trâu vào hội, lễ hiến sinh đối với trâu vô địch và lễ tống thần. Tùy từng năm, chương trình và cách tổ chức cụ thể có thể được điều chỉnh theo quy định quản lý lễ hội.

Trong đó, lễ rước nước là nghi thức quan trọng được thực hiện tại Đền Nghè vào ngày 7 tháng 8 âm lịch. Nước được lấy từ nguồn Suối Rồng và rước về các đình thờ thành hoàng của các làng trong khu vực. Nghi thức này thể hiện yếu tố tâm linh gắn với nguồn nước và môi trường sinh tồn của cư dân miền biển.

Sau khi hội chọi kết thúc, nghi lễ hiến sinh đối với trâu vô địch tiếp tục thể hiện lớp tín ngưỡng quan trọng của lễ hội. Nghi thức này cần được đặt trong tổng thể tín ngưỡng và lịch sử hình thành lễ hội, thay vì chỉ được nhìn nhận như một hoạt động gắn với cuộc thi chọi trâu.

Phần hội tập trung vào các kháp đấu giữa những “ông trâu” được tuyển chọn từ các địa phương trên địa bàn Đồ Sơn. Đây là phần thu hút đông đảo người dân và du khách, tạo nên không khí đặc biệt sôi động trong ngày chính hội.
Những con trâu tham gia lễ hội được tuyển chọn, chăm sóc và huấn luyện trong thời gian dài. Theo thông tin của Ban Tổ chức năm 2025, mỗi “ông trâu” được lựa chọn kỹ lưỡng về sức khỏe, thể trạng và tính an toàn trước khi tham gia thi đấu. Những trận đấu diễn ra theo từng kháp, cho đến khi xác định được trâu đạt giải cao nhất.

Ngày chính hội thường thu hút số lượng lớn người dân địa phương và khách thập phương. Năm 2025, 16 “ông trâu” tham dự vòng chung kết, tạo nên 15 kháp đấu từ vòng đầu đến trận chung kết.
Điểm hấp dẫn của phần hội không chỉ nằm ở tính quyết liệt của các trận đấu mà còn ở hệ thống biểu tượng và nghi thức bao quanh “ông trâu”: từ quá trình lựa chọn, chăm sóc, đưa trâu đến hội cho tới các nghi thức trước và sau trận đấu. Vì vậy, chọi trâu ở Đồ Sơn không đơn thuần là một cuộc thi giữa những con vật mà là một thực hành văn hóa được đặt trong tổng thể lễ hội và tín ngưỡng cộng đồng.

Lễ rước nước là một trong những nghi thức đặc trưng của lễ hội. Được thực hiện vào ngày 7 tháng 8 âm lịch tại Đền Nghè, nghi thức gắn với việc lấy nước từ Suối Rồng và rước về các đình thờ thành hoàng. Đây là một thực hành thể hiện mối quan hệ giữa cộng đồng cư dân Đồ Sơn với nguồn nước và không gian tự nhiên ven biển.

Bên cạnh đó, nghi thức rước và trình trâu, đưa các “ông trâu” tham gia vào không gian lễ hội, tạo nên mối liên hệ trực tiếp giữa phần lễ và phần hội. Những con trâu không chỉ là đối tượng thi đấu mà còn mang ý nghĩa biểu tượng trong đời sống văn hóa của cộng đồng.
Lễ hiến sinh trâu vô địch cũng là một nghi thức quan trọng trong cấu trúc truyền thống của lễ hội. Việc thực hành nghi lễ này cho thấy phần chọi trâu được đặt trong một hệ thống tín ngưỡng rộng hơn, trong đó cuộc đấu và con trâu thắng cuộc có mối liên hệ với nghi lễ thờ thần.

Cuối cùng, lễ tống thần tại Đền Nghè diễn ra vào cuối chu kỳ lễ hội, được hiểu như nghi thức tiễn các vị thần sau khi mùa hội kết thúc. Nghi thức này khép lại chuỗi hoạt động lễ hội, đồng thời tái lập trạng thái sinh hoạt bình thường của cộng đồng sau thời gian thực hành tín ngưỡng.

Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn là một trường hợp tiêu biểu cho khả năng bảo lưu và tái tạo các thực hành văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại. Lễ hội phản ánh thế giới quan và đời sống tinh thần của cư dân miền biển thông qua tín ngưỡng thờ thần Điểm Tước Đại Vương, thờ thủy thần, nghi lễ rước nước và nghi lễ hiến sinh.
Ở phương diện cộng đồng, lễ hội tạo ra một không gian để các làng, các dòng họ, chủ trâu và cư dân địa phương cùng tham gia vào một hệ thống nghi lễ và họat động chung. Quá trình chuẩn bị, tuyển chọn, chăm sóc và huấn luyện trâu cũng hình thành một mạng lưới thực hành và tri thức được trao truyền giữa các thế hệ. Chính quyền địa phương và các nghệ nhân, người am hiểu lễ hội giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì những tri thức này.
Lễ hội đồng thời góp phần duy trì tinh thần thượng võ, một giá trị thường được nhấn mạnh trong cách cộng đồng Đồ Sơn diễn giải ý nghĩa của lễ hội. Các “ông trâu” được xem như biểu tượng của sức mạnh và khí chất, trong khi ngày hội là dịp cộng đồng gặp gỡ, tưởng niệm thần linh và cùng tham gia vào một sinh hoạt văn hóa chung.
Từ góc độ bảo tồn di sản, việc lễ hội được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và việc tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện mô hình tổ chức cho thấy đây là một di sản có giá trị đặc biệt đối với đời sống văn hóa Hải Phòng. Nhà nước và địa phương hiện đồng thời chú trọng bảo tồn yếu tố truyền thống, tăng cường quản lý, bảo đảm an toàn và hạn chế những biểu hiện làm sai lệch giá trị vốn có của lễ hội.
Trong bối cảnh hiện nay, Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn còn có vai trò quảng bá hình ảnh vùng đất và con người Hải Phòng, thu hút người dân và du khách đến với Đồ Sơn. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của lễ hội vẫn nằm ở hệ thống nghi lễ, tín ngưỡng và những thực hành cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ, trong đó phần chọi trâu chỉ là một bộ phận của tổng thể văn hóa lễ hội.