1. Lịch sử hình thành làng Phương Liệt
Thế kỷ XV trở về trước, vùng đất Cổ Liệt còn gọi là Kẻ Sét gồm 9 giáp từ Giáp Nhất đến Giáp Cửu. Về sau, do bất đồng trong việc tổ chức đình đám, Giáp Cửu tách thành làng riêng, chính là làng Phương Liệt (Vọng). Làng Thịnh Liệt (Sét) còn lại 8 giáp.
Làng Phương Liệt 芳 烈 (tên Nôm là làng Vọng) nằm ở phái Nam kinh thành Thăng Long, thuộc tổng Hoàng Mai, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam Thượng. Năm Minh Mệnh thứ 12 (1831) đổi trấn Sơn Nam Thượng thành tỉnh Hà Nội. Năm Đồng Khánh thứ 3 (1888), Phương Liệt thuộc tổng Hoàng Mai, huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Nội.
Vào khoảng giữa thế kỷ XX, làng Phương Liệt đã trở thành một cụm dân cư liền kề, nằm ngay dưới Ngã tư Vọng, gần hai con đường Tàu Bay và quốc lộ QL1A. Phía Đông và Nam có hai nhánh sông Sét ngăn cách với làng Tương Mai và Giáp Bát, trong khi phía Tây là sông Lừ ngăn cách với sân bay Bạch Mai. Con đường chính trong làng được lát gạch, đi men theo bờ đầm Ao Bô, qua trước cửa đình, đi qua cổng chùa rồi ra phố Vọng.
Thời đó làng Phương Liệt chỉ có hai lối ra vào. Một lối từ phố Vọng rẽ sang hướng Tây, men theo ngoài lũy tre của chùa Linh Quang, sau này trở thành ngõ 377 đường Giải Phóng. Lối kia nằm ở phía Bắc, từ “cổng Ngang” đối diện với “Nhà Trâu”, tức Viện Thú y bên kia đường Tàu Bay (nay là đường Trường Chinh). Các ngõ nối liền bốn xóm chính của làng: xóm Vườn Cúc ở phía Tây, xóm Đình phía Nam, xóm Cổng Ngang phía Bắc và xóm Chùa phía Đông.
Vào cuối thế kỷ XX, làng Phương Liệt trở thành tiểu khu Phương Liệt thuộc quận Đống Đa, thành phố Hà Nội. Từ năm 1997, làng được đổi tên thành phường Phương Liệt thuộc quận Thanh Xuân. Sau ngày 1.7.2025, làng Vọng vẫn thuộc phường Phương Liệt sau sáp nhập nhưng khu vực bên đường Giải Phóng từ đoạn đầu tiếp giáp phố Vọng đến đầu cầu vượt Ngã Tư Vọng nơi có chùa Linh Quang thuộc ngõ 377 Giải Phóng thuộc về địa giới hành chính phường Tương Mai.
2. Phương Liệt - vùng đất có truyền thống văn hiến rạng ngời sử sách
Tên chữ Phương Liệt của làng thể hiện sự tôn vinh đối với một vùng đất có danh tiếng ngát thơm, sự nghiệp rạng rỡ, để lại tiếng thơm lưu truyền mãi về sau. Tên gọi là sự kết hợp hài hòa giữa văn phong tinh tế, đạo đức trong sạch và chí khí anh hùng, kiên cường của làng xã truyền thống.
Minh chứng tiêu biểu là sau khi lập làng Phương Liệt, sang thế kỷ XVII, làng trở thành quê hương của vị trạng nguyên Lưu Danh Công được ghi tên vào văn bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám thời vua Lê Huyền Tông năm 1670. Lưu Danh Công (1644 – 1676), người làng Đan Nhiễm. Khi thi đậu Trạng nguyên được vua gả cho một cung nữ là bà Trịnh Thị Ngọc, quê ở làng Phương Liệt. Ông về ở quê vợ và được vua ban cấp cho ruộng đất gọi là “cánh đồng bà Chúa”. Ông làm quan trong triều 6 năm, là người học nhiều, biết rộng. Lời của vị Trạng nguyên lừng lẫy năm nào còn được lưu lại trên bia đá tại đình Phương Liệt truyền lại cho hậu thế: “Ngắm nhìn về địa lý, Phương Liệt có địa hình đẹp. Đất có truyền thống về thuần phong mỹ tục, đất linh, ắt phải có nhân kiệt”.
Bia Bát Nhã Thiền (般 若 禪) chùa Phương Liệt
Hiện nay làng Phương Liệt vẫn còn ngôi miếu thờ được dân làng gọi là miếu ông Trạng. Ngôi miếu nằm trong khu vực do Công ty Cổ phần Cơ điện Trần Phú quản lý, địa chỉ tại số 41 phố Phương Liệt – phường Phương Liệt - Thành phố Hà Nội. Vì quá lâu đời, miếu cổ đã hỏng nhưng nhân dân đã dựng lại miếu để thờ trên nền đất cũ.
3. Chùa làng Phương Liệt hào hùng trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm
Sau khi lập làng, nhân dân Phương Liệt đã lập nên ngôi đình và chùa cho làng quê mình. Chùa làng Phương Liệt gắn với tên gọi dân gian theo tên làng là chùa Vọng, tên chữ là Linh Quang tự, trước đây thuộc phường Phương Liệt, quận Thanh Xuân, Hà Nội, nay địa giới thuộc ngõ 377 Giải Phóng, phường Tương Mai, Hà Nội. Ngôi chùa của làng được xây dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 43 (1782). Chùa gồm nhiều hạng mục công trình: Tam quan, Tiền đường, Thượng điện, nhà Tổ, nhà Mẫu, Lầu chúa và hệ thống sân vườn. Đi qua cổng Tam quan được xây dựng với 2 tầng mái là tới chùa chính, gồm Tiền đường và Thượng điện kết cấu theo kiểu chữ “đinh” (丁).
Tiền đường gồm 5 gian, thượng điện là tòa nhà nằm dọc, nối với gian giữa Tiền đường. Phía sau có xây dựng một dãy nhà làm nơi thờ Tổ, thờ Mẫu, bên phải được xây dựng một công trình để thờ các cô, nhân dân trong vùng gọi là Lầu chúa. Các công trình trên đều đã được trùng tu, sửa chữa lớn 2 lần vào năm 1954 và năm 1990.
Bên trong di tích chùa Phương Liệt hiện nay vẫn bảo tồn được nhiều di vật cổ quý giá, mang giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt. Nổi bật nhất là hệ thống tượng tròn được chế tác từ đất luyện, có niên đại từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, thể hiện kỹ thuật điêu khắc tinh xảo và đậm nét văn hóa Phật giáo truyền thống.
Ban Tam Bảo chùa Phương Liệt
Ngoài ra, chùa còn lưu giữ hệ thống bia hậu được khắc ghi công đức của những người có đóng góp xây dựng và bảo tồn chùa, với niên đại từ thế kỷ XVIII. Tiêu biểu như bia nói về việc xây dựng chùa có niên đại 1725 (Lê Dụ Tông), chính giữa ghi chữ “Bát Nhã Thiền” - 般 若 禪, phía dưới là phù điêu một vị quan ngồi khoanh chân. Ngoài cổng chùa có đôi hổ đá thời Lê Trung Hưng có cùng phong cách với tượng ở hành cung Cổ Bi. Những di vật này không chỉ phản ánh bề dày lịch sử của chùa mà còn là nguồn tư liệu quý báu cho việc nghiên cứu văn hóa và nghệ thuật của thời kỳ này.
Tượng hổ đá tại cổng chùa Phương Liệt
Đình, chùa làng Phương Liệt là những di tích cách mạng - kháng chiến tiêu biểu của thành phố Hà Nội trước Cách mạng tháng Tám và kháng chiến chống Mỹ. Do làng Phương Liệt cùng với các làng Khương Thượng, Khương Trung, Khương Hạ, Định Công Thượng có vùng đất rộng 180 héc - ta là nơi tọa lạc của sân bay Bạch Mai được quân đội Pháp khởi công xây dựng từ năm 1931, đến năm 1935 cơ bản hoàn thành. Chính vì vậy sân bay trở thành căn cứ quân sự trọng yếu của thực dân Pháp dùng để vận chuyển quân, trinh sát và oanh tạc, từng hứng chịu bom B52 của Mỹ trong chiến dịch "Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không".
Sân bay Bạch Mai năm 1932
Đình Phương Liệt là cơ sở cách mạng, nơi hoạt động bí mật và phát triển được một tổ Việt Minh. Đình còn là trạm thông tin liên lạc, nhận tài liệu phục vụ tuyên truyền của Mặt trận Việt Minh. Ngày 19-8-1945, tại sân đình tổ Việt Minh đã tập hợp lực lượng, tổ chức mít tinh, tuyên bố giành chính quyền. Hai nhà Tả Hữu mạc của đình lúc đó được sử dụng làm trụ sở làm việc của Ủy ban cách mạng lâm thời, sau này là trụ sở của Ủy ban kháng chiến lâm thời. Trong 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp, đình Phương Liệt là nơi đi lại, cất giấu vũ khí, tài liệu cách mạng; nơi huấn luyện, hội họp, trung chuyển cán bộ vào nội thành hoạt động. Hậu cung đình bị bom Mỹ đánh sập trong những năm kháng chiến chống Mỹ (1965-1972). Cuối tháng 12/1972, máy bay B52 Mỹ đã ném bom sân bay nhưng rất may bom rơi xuống hồ Phương Liệt.
Chùa Linh Quang ghi dấu ấn sâu đậm nhờ sự đóng góp to lớn của hai nhà sư Đàm Chỉnh và Đàm Khánh. Theo văn bia chữ Quốc ngữ tại chùa năm 2005: “Chùa Linh Quang làng Phương Liệt trước đây thuộc Sơn Môn Thọ Ngãi. Chùa là nơi hội họp bí mật của các chiến sĩ cách mạng làng Phương Liệt chuẩn bị tổ chức cướp chính quyền ở địa phương ngày 19 - 8 - 1945. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp Chùa và Đình là nơi đi lại của các chiến sĩ biệt động từ hậu phương vào và từ trong lòng địch ra. Hai vị sư trụ trì của chùa là đã có công nuôi dưỡng, cất giấu tài liệu, vũ khí cho đội biệt động. Bị địch bắt, tra tấn không khai”. Vì những cống hiến ấy, các vị sư trụ trì chùa đã được Nhà nước trao tặng Huy chương kháng chiến. Di tích đình Phương Liệt - chùa Linh Quang - miếu ông Trạng đã được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích cấp Quốc gia vào năm 1993.
Do khuôn viên chùa làng Vọng nhỏ hẹp, bảo tháp các vị sư Tổ được đưa về an trí tại các ngôi chùa khác thuộc sơn môn Thọ Ngãi. Tại chùa làng Vọng và làng Thúy Lĩnh (phường Lĩnh Nam - Hà Nội) có tượng thờ hai vị sư Tổ của chùa Vọng là sư cụ Thích Đàm Chỉnh, Thích Đàm Khánh. Ngoài vườn tháp chùa làng Thúy Lĩnh có tòa tháp của sư cụ Thích Đàm Khánh.
4. Thay lời kết
Từ khi lập làng cho đến nay, Phương Liệt vẫn tự hào là vùng đất địa linh nhân kiệt "tiếng thơm oanh liệt, đức hạnh và công trạng sáng ngời lưu danh rạng rỡ cho đời sau". Việc đặt tên chữ này phản ánh ước vọng của các thế hệ cha ông về một vùng đất truyền thống, nơi sản sinh ra những con người kiệt xuất, giữ gìn khí tiết và để lại danh tiếng tốt đẹp.
Chùa làng Phương Liệt là ngôi cổ tự lưu trữ được nhiều di vật quý giá về hệ thống tượng pháp, tư liệu văn bia, hoành phi câu đối, kiến trúc xây dựng. Đồng thời chùa cũng ghi dấu cuộc đời tu hành và hoạt động cách mạng của hai vị Sư Tổ trụ trì. Đó là niềm tự hào của người dân hai phường Phương Liệt và Tương Mai hiện nay.
