Nằm trong quần thể di tích và danh thắng Hương Sơn, Hang Sũng Sàm là một địa điểm mang giá trị đặc biệt về khảo cổ học, góp phần làm phong phú thêm bức tranh lịch sử – văn hóa của vùng đất Chùa Hương. Nếu nhiều điểm di tích trong khu vực gắn với tín ngưỡng Phật giáo, họat động hành hương và cảnh quan thiên nhiên, thì Hang Sũng Sàm lại đưa du khách trở về một lớp lịch sử xa xưa hơn, nơi lưu giữ dấu tích cư trú của cư dân tiền sử trong vùng núi đá vôi Hương Sơn.
Hang Sũng Sàm còn được biết đến với tên gọi hang Giặc hoặc hang Ông Bảy. Hang nằm tại khu vực Thung Vương, trên địa hình núi đá khá hiểm trở. Đường lên hang dốc và hẹp, song từ cửa hang có thể phóng tầm mắt ra không gian thung lũng rộng lớn phía trước. Cửa hang quay về hướng Tây Nam, một vị trí thuận lợi cho việc quan sát môi trường xung quanh, đồng thời tránh được những tác động bất lợi của thời tiết. Chính những điều kiện tự nhiên ấy đã khiến nơi đây trở thành địa điểm cư trú lý tưởng của con người trong quá khứ.
Không gian bên trong hang ăn sâu vào lòng núi đá vôi, với nền hang tương đối bằng phẳng, vòm hang cao và các vách đá tự nhiên tạo nên môi trường cư trú khá ổn định. Trải qua hàng nghìn năm, những lớp trầm tích văn hóa vẫn được lưu giữ dưới nền hang, phản ánh sinh hoạt của các cộng đồng cư dân cổ từng sinh sống tại đây. Một trong những đặc điểm nổi bật của Hang Sũng Sàm là sự xuất hiện dày đặc của các lớp vỏ ốc núi trong tầng văn hóa. Đây là nguồn tư liệu quan trọng giúp các nhà nghiên cứu nhận diện phương thức sinh kế của cư dân tiền sử, cho thấy họ đã khai thác các nguồn tài nguyên tự nhiên từ rừng núi để phục vụ nhu cầu ăn uống và sinh hoạt hằng ngày.
Giá trị khoa học của Hang Sũng Sàm được khẳng định rõ nét qua cuộc khai quật khảo cổ học tiến hành vào năm 1975. Tại đây, các nhà khảo cổ đã phát hiện hơn 2.200 hiện vật và di vật thuộc nhiều loại hình khác nhau. Trong số đó có các công cụ đá ghè đẽo, công cụ đá mài, rìu ngắn, chày nghiền, bàn nghiền, mảnh tước cùng nhiều mảnh gốm thô có hoa văn. Bên cạnh đó còn có các mẫu xương, răng động vật và một số di cốt người được tìm thấy trong các lớp văn hóa của hang.
Những hiện vật này cho thấy Hang Sũng Sàm không chỉ là nơi cư trú đơn thuần mà còn là không gian diễn ra nhiều hoạt động kinh tế và văn hóa của cư dân cổ. Các công cụ lao động phản ánh kỹ năng chế tác đá đã phát triển ở một trình độ nhất định; trong khi sự xuất hiện của đồ gốm cho thấy những bước tiến quan trọng trong đời sống sinh hoạt. Đặc biệt, việc phát hiện di cốt người và các dấu tích liên quan đến mai táng mở ra những hướng nghiên cứu về đời sống tinh thần, quan niệm về cái chết và tổ chức cộng đồng của cư dân tiền sử trong khu vực.
Trong hệ thống các điểm di tích thuộc Quần thể danh thắng Hương Sơn, Hang Sũng Sàm giữ một vị trí riêng biệt. Nếu Động Hương Tích nổi tiếng là trung tâm tâm linh của Chùa Hương với cảnh sắc được mệnh danh là “Nam thiên đệ nhất động”, Chùa Thiên Trù là trung tâm hành hương và sinh hoạt tôn giáo của du khách thập phương, thì Hang Sũng Sàm lại đại diện cho chiều sâu lịch sử và khảo cổ của vùng đất này. Nơi đây giúp kết nối dòng chảy lịch sử từ thời tiền sử đến hiện tại, cho thấy Hương Sơn không chỉ là không gian tín ngưỡng nổi tiếng mà còn là vùng đất đã có con người cư trú từ rất sớm.
Ngày nay, Hang Sũng Sàm là một minh chứng sinh động cho quá trình con người thích nghi với môi trường tự nhiên vùng núi đá vôi Bắc Bộ. Những phát hiện khảo cổ học tại đây góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu lịch sử cư trú của người Việt cổ, đồng thời bổ sung một lớp giá trị đặc sắc cho quần thể di sản Hương Sơn.
Đến với Hang Sũng Sàm, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp nguyên sơ của một hang động tự nhiên giữa núi rừng Hương Sơn, mà còn có cơ hội tìm hiểu về những dấu chân đầu tiên của con người trên vùng đất này. Mỗi lớp đất, mỗi mảnh công cụ đá hay vỏ ốc còn lưu lại trong hang đều là những chứng tích quý giá, kể lại câu chuyện về cuộc sống của cư dân tiền sử cách đây hàng nghìn năm. Chính điều đó đã làm nên sức hấp dẫn riêng của Hang Sũng Sàm – một di tích khảo cổ độc đáo, góp phần khẳng định chiều sâu lịch sử và giá trị đa dạng của miền di sản Chùa Hương.













