Ẩn mình trong không gian của Hoàng thành Thăng Long là một công trình có dáng vẻ khá khiêm nhường nhưng lại lưu giữ những câu chuyện đặc biệt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX: Nhà D67 và hầm Quân ủy Trung ương. Không có những mái ngói cổ kính hay những họa tiết cung đình cầu kỳ, Nhà D67 gây ấn tượng bằng chính sự giản dị, chắc chắn và bầu không khí trầm lắng của một công trình từng là nơi làm việc, hội họp của những cơ quan lãnh đạo quân sự cao nhất trong những năm tháng chiến tranh.

Nhà D67 được xây dựng năm 1967, trong bối cảnh cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc ngày càng ác liệt. Công trình nằm trong khu A – khu vực sở chỉ huy của Bộ Quốc phòng, trên nền không gian từng thuộc Hành cung thành Hà Nội thời Nguyễn. Từ tháng 9/1968, nơi đây gắn với hoạt động của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Nhân dân Việt Nam. Trong khoảng bảy năm, công trình trở thành một địa điểm quan trọng để các cơ quan đầu não làm việc, họp bàn và chỉ đạo cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Điều thú vị là nhìn từ bên ngoài, Nhà D67 không mang vẻ đồ sộ của một công trình quân sự. Đây là một tòa nhà một tầng, diện tích khoảng 604 m², nhưng toàn bộ kết cấu được thiết kế nhằm bảo đảm an toàn trong điều kiện chiến tranh. Móng, tường và mái được làm bằng bê tông cốt thép; riêng tường ngoài dày khoảng 60 cm, mái gồm nhiều lớp với lớp cát đệm có tác dụng hạn chế sức công phá của bom, đạn. Cách xây dựng ấy cho thấy một nguyên tắc xuyên suốt của công trình: đơn giản về hình thức nhưng tối ưu về công năng và khả năng bảo vệ con người.

Bên trong Nhà D67, không gian được tổ chức khá chặt chẽ. Phòng họp của Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương nằm ở vị trí trung tâm, bên cạnh là phòng nghỉ giải lao. Hai căn phòng nhỏ hơn ở hai phía từng là nơi làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Đại tướng Văn Tiến Dũng. Những căn phòng ấy ngày nay vẫn được lưu giữ cùng một số hiện vật, đồ dùng và cách bài trí, giúp người tham quan hình dung rõ hơn về một không gian làm việc đặc biệt giữa thời chiến.

Nhưng điểm khiến Nhà D67 trở nên đặc biệt hơn cả lại nằm bên dưới mặt đất. Từ Nhà D67 có hai cầu thang dẫn xuống hầm, kết nối trực tiếp với hầm Quân ủy Trung ương. Hầm được xây dựng cùng năm với Nhà D67, nằm sâu khoảng 9 m dưới lòng đất và được gia cố kiên cố để có thể chống chịu bom đạn. Không gian hầm được tổ chức thành những căn phòng nối với nhau bởi các hành lang và lối đi hẹp; hệ thống cửa thép, thông hơi, thông tin liên lạc và những thiết bị phục vụ chỉ huy được bố trí phù hợp với yêu cầu của một sở chỉ huy trong chiến tranh.

Từ những bậc cầu thang dẫn xuống lòng đất, không gian dường như thay đổi hoàn toàn. Ánh sáng tự nhiên dần biến mất, thay vào đó là những hành lang hẹp và những căn phòng kín. Chính cảm giác ấy khiến chuyến tham quan Nhà D67 khác với việc tìm hiểu một di tích thông thường. Người xem không chỉ đứng trước hiện vật mà còn đi vào chính không gian từng được sử dụng trong thời chiến, nơi những cuộc họp quan trọng diễn ra trong điều kiện an ninh và bảo mật cao.

Những gì còn lại trong căn hầm cũng phần nào tái hiện cách thức vận hành của một trung tâm chỉ huy. Những chiếc bàn họp, điện thoại, bản đồ, hệ thống thông tin và các thiết bị phục vụ tác chiến gợi lại một thời kỳ mà mỗi thông tin truyền đi đều có thể liên quan trực tiếp tới diễn biến trên chiến trường. Nhà D67 vì thế không chỉ kể câu chuyện về kiến trúc quân sự mà còn giúp hình dung cách một cuộc chiến được theo dõi, phân tích và điều hành từ những căn phòng nằm sâu dưới lòng đất.

Đặt Nhà D67 trong tổng thể Hoàng thành Thăng Long, có thể thấy một sự tiếp nối khá đặc biệt. Nếu những nền móng, giếng cổ và hiện vật khảo cổ kể câu chuyện về các kinh đô Lý – Trần – Lê, thì Nhà D67 lại đưa người tham quan đến một lớp lịch sử gần hơn rất nhiều – lịch sử của thế kỷ XX. Cũng trên không gian từng là trung tâm quyền lực của các vương triều, hàng trăm năm sau lại xuất hiện một trung tâm chỉ huy quân sự của Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh. Lịch sử vì thế không nằm thành những lớp tách biệt mà chồng lên nhau ngay trong cùng một địa điểm.

Đặc biệt, giá trị của Nhà D67 không chỉ nằm ở việc đây từng là nơi các nhà lãnh đạo quân sự làm việc. Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, trong khoảng bảy năm, công trình đã bảo đảm điều kiện an toàn để Bộ Thống soái tối cao làm việc, hoạch định chủ trương và chỉ đạo những giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Vì vậy, Nhà D67 được xem là một di tích văn hóa quân sự quan trọng của thời đại Hồ Chí Minh.

Điều đáng chú ý khi tham quan nơi đây là sự tương phản giữa vẻ ngoài bình lặng và lịch sử bên trong công trình. Một căn nhà thấp, những ô cửa xanh, những bức tường đã mang dấu thời gian có thể không gây ấn tượng ngay từ cái nhìn đầu tiên. Nhưng càng tìm hiểu, người ta càng nhận ra mỗi căn phòng, mỗi lối đi, mỗi cầu thang xuống hầm đều gắn với một giai đoạn mà quyết định được đưa ra ở đây có thể tác động đến diễn biến của cả cuộc chiến.

Giữa quần thể Hoàng thành Thăng Long hơn một nghìn năm tuổi, Nhà D67 nhắc người ta rằng lịch sử của Thủ đô không chỉ được viết bằng câu chuyện của những triều đại xa xưa. Lịch sử ấy vẫn tiếp tục trong thế kỷ XX, và dấu vết của nó còn hiện hữu trong một căn nhà cùng hệ thống hầm ngầm nằm giữa lòng Hà Nội hôm nay. Chính sự giản dị của công trình, chiều sâu của không gian và những câu chuyện gắn với nó đã làm Nhà D67 trở thành một điểm đến đặc biệt đối với những ai muốn hiểu thêm về lịch sử Hà Nội và một thời kỳ không thể tách rời khỏi lịch sử đất nước