Từ vùng đất sình lầy đến làng quê trù phú
Câu chuyện về Hoành Nha bắt đầu từ thế kỷ XV, trong bối cảnh triều Lê khuyến khích nhân dân khai hoang, quai đê và lấn biển sau chiến thắng quân Minh năm 1428. Khi ấy, vùng đất này vẫn còn là những bãi sình lầy, hoang hóa nằm giữa khu vực cư dân đang dần hình thành.
Theo tư liệu địa phương, vào năm 1456, dưới triều vua Lê Nhân Tông, một dòng họ Nguyễn từ làng Hòe Nha ở phía bắc thành phố Nam Định đã xuống đây khai khẩn, quai đê lấn biển và lập nên làng mới, lấy tên Hòe Nha để tưởng nhớ quê cũ. Sau đó, các dòng họ Hoàng, Lê, Vũ, Phạm, Từ, Trịnh… từ những vùng đất khác tiếp tục đến khai phá, mở rộng diện tích canh tác và hình thành cộng đồng cư dân đông đúc.
Quá trình ấy không đơn thuần là việc mở rộng diện tích đất ở hay đất sản xuất. Đó còn là hành trình con người thích nghi với môi trường ven biển, xây dựng những mối quan hệ cộng đồng và tạo lập nền tảng cho đời sống văn hóa, tín ngưỡng của một vùng quê mới. Những dấu tích tại Hoành Nha vì thế mang ý nghĩa như một chứng tích về văn hóa mở đất của vùng Giao Thủy, nơi lịch sử cộng đồng được hình thành từ sự lao động, đoàn kết và gắn bó với quê hương.
Một biến cố lớn xảy ra vào năm 1787, khi trận lụt khiến cư dân địa phương phải chuyển về phía cửa Hà Lạn. Làng Hòe Nha từ đó đổi tên thành Hoành Nha. Những biến động của tự nhiên đã làm thay đổi không gian cư trú, nhưng cũng cho thấy sự bền bỉ của cộng đồng trong việc duy trì làng xóm và tiếp nối những giá trị văn hóa đã được gây dựng qua nhiều thế hệ.
Đền, chùa Hoành Nha - không gian tín ngưỡng gắn với ký ức cộng đồng
Sau khi làng Hòe Nha được thành lập, vào khoảng nửa sau thế kỷ XV, người dân địa phương đã dựng chùa thờ Phật và lập đền thờ Thành hoàng làng. Theo tư liệu được lưu giữ, vị thần được thờ tại đây có hiệu là Đà Giang tôn thần, gắn với câu chuyện các vị tổ khai lập làng từng được thần phù trợ khi làm ăn ở vùng thượng lưu sông Đà.
Bên cạnh việc thờ phụng Thành hoàng, người dân còn lập bài vị tưởng nhớ những vị tổ có công khai phá, tạo dựng đất Hoành Nha. Trong văn tế của làng, công lao của các bậc tiền nhân được nhắc đến bằng những lời tri ân chân thành: từ một vùng đất mặn hoang hóa, nơi đây đã trở thành vùng đất phì nhiêu nhờ công sức của những người đi trước.
Đây cũng là một nét đáng chú ý trong đời sống tín ngưỡng của cư dân Hoành Nha. Không gian đền, chùa không chỉ là nơi hướng đến các đấng linh thiêng, mà còn là nơi cộng đồng tưởng nhớ nguồn cội, ghi nhận công lao của những người đã góp phần tạo dựng quê hương. Qua đó, những câu chuyện về lịch sử lập làng được lưu truyền, trở thành một phần trong ký ức và bản sắc của cộng đồng.
Quần thể Hoành Nha gồm ba ngôi đền và hai ngôi chùa, phân bố tại các thôn Trung, Thượng và Chính. Mỗi công trình mang những đặc điểm riêng, nhưng cùng tạo nên một không gian văn hóa tín ngưỡng có sự gắn kết chặt chẽ với đời sống làng quê.
Đền Trung, đền Thượng và đền Chính có phong cách kiến trúc tương đồng, được xây dựng theo kiểu chữ Đinh. Tòa tiền tế có hồi xây bít đốc, mái lợp ngói nam, hệ thống vì kèo kiểu giá chiêng trốn cột. Đặc biệt, tòa chính tẩm được thiết kế theo kiểu gác lâu, chồng diêm cổ đẳng với hai tầng tám mái, tạo nên vẻ uy nghiêm và nổi bật cho không gian thờ tự.
Trong khi đó, chùa Thượng, còn gọi là chùa An Hưng, có năm gian xây dọc với hệ thống vì kiểu giá chiêng chồng rường được chạm khắc công phu. Chùa Chính, tên chữ là Hưng Long, được xây theo kiểu chữ Đinh, gồm bái đường năm gian và thượng điện ba gian. Các công trình như phủ, nhà tổ, tăng phòng được bố trí bao quanh, tạo nên tổng thể kiến trúc hài hòa.
Những đường nét kiến trúc kể chuyện về nghệ thuật truyền thống
Một trong những điểm đáng chú ý khi tham quan Hoành Nha là hệ thống kiến trúc và trang trí mang đậm dấu ấn nghệ thuật truyền thống. Trải qua những biến động của lịch sử, các công trình đã nhiều lần được tu sửa, đặc biệt vào thế kỷ XIX. Vì vậy, diện mạo kiến trúc hiện còn mang dấu ấn rõ nét của thời Nguyễn.
Tại chùa Chính, những chi tiết chạm khắc trên đầu xà, đầu bẩy và hệ thống vì mái là điểm nhấn đặc sắc. Các họa tiết lá lật, triện tàu lá dắt, trúc hóa, lưỡng long chầu nguyệt và tứ linh được thể hiện bằng kỹ thuật chạm lộng, chạm bong tinh xảo. Những hình tượng quen thuộc trong nghệ thuật trang trí truyền thống không chỉ góp phần tạo nên vẻ đẹp cho công trình, mà còn thể hiện quan niệm thẩm mỹ, thế giới biểu tượng và niềm tin tâm linh của người xưa.
Khi quan sát kỹ những đường nét ấy, người tham quan có thể nhận ra sự khéo léo của những người thợ thủ công, đồng thời hình dung được cách nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc truyền thống được gìn giữ, phát triển trong không gian làng quê. Mỗi cấu kiện, mỗi họa tiết đều góp phần làm nên diện mạo riêng của di tích, nơi giá trị nghệ thuật không tách rời đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Đặc biệt, các công trình tại Hoành Nha không nằm tách biệt khỏi đời sống dân cư. Đền, chùa hiện diện trong khu dân cư hoặc giữa những cánh đồng lúa, tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa không gian văn hóa, cảnh quan nông nghiệp và sinh hoạt thường ngày. Chính sự gần gũi ấy khiến Hoành Nha không chỉ là một điểm tham quan di tích, mà còn là nơi có thể cảm nhận rõ nét nhịp sống của một làng quê Bắc Bộ.
Hoành Nha trong dòng chảy lịch sử cách mạng
Không chỉ gắn với lịch sử khai hoang và đời sống tín ngưỡng, Khu di tích Hoành Nha còn lưu giữ những dấu ấn quan trọng trong lịch sử đấu tranh cách mạng của địa phương.
Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, khu di tích từng là nơi dân quân du kích luyện tập quân sự, đồng thời là cơ sở bí mật phục vụ việc đưa đón cán bộ địa phương và Trung ương đi về hoạt động. Trong thời gian địch chiếm đóng, các đồng chí Lê Đức Thọ, Đặng Xuân Thiều và Đinh Đức Thiện đã từng về đây hoạt động cách mạng.
Những dấu tích ấy cho thấy vai trò của các công trình tín ngưỡng trong đời sống cộng đồng không chỉ giới hạn ở việc thờ phụng. Trong những thời điểm đất nước có chiến tranh, không gian đền, chùa còn trở thành nơi gắn kết người dân, hỗ trợ các hoạt động cách mạng và góp phần vào cuộc đấu tranh giành độc lập.
Từ nơi ghi dấu công cuộc khai hoang, lập làng của những thế hệ đầu tiên, Hoành Nha tiếp tục trở thành một địa điểm gắn với những hoạt động cách mạng của quê hương. Những lớp lịch sử nối tiếp nhau đã làm nên chiều sâu đặc biệt cho quần thể di tích, giúp nơi đây trở thành một chứng tích về sự bền bỉ của cộng đồng qua những giai đoạn nhiều biến động.
Một điểm đến để khám phá lịch sử và cảm nhận văn hóa làng quê
Khu di tích Hoành Nha là một điểm đến mang nhiều lớp giá trị: từ lịch sử khai hoang, lập làng, kiến trúc nghệ thuật truyền thống đến tín ngưỡng dân gian và lịch sử cách mạng. Mỗi công trình, mỗi câu chuyện được lưu giữ tại đây đều góp phần làm rõ hơn hành trình hình thành và phát triển của một cộng đồng cư dân vùng ven biển Bắc Bộ.
Đến với Hoành Nha, không chỉ có cơ hội chiêm ngưỡng những công trình đền, chùa mang dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn, mà còn có thể tìm hiểu về cách người dân xưa thích nghi với thiên nhiên, tạo dựng quê hương và gìn giữ những giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ.
Giữa nhịp sống hiện đại, những không gian như Hoành Nha nhắc chúng ta rằng di sản không chỉ là những công trình cổ cần được bảo tồn, mà còn là nơi lưu giữ ký ức, bản sắc và những mối liên kết làm nên một cộng đồng. Mỗi chuyến ghé thăm Hoành Nha cũng là một dịp để lắng nghe câu chuyện về những người đã mở đất, dựng làng và trao truyền những giá trị văn hóa cho thế hệ hôm nay.
