Giữa không gian Hoàng thành Thăng Long hôm nay, Điện Kính Thiên có một vẻ đẹp rất khác. Không còn mái điện, không còn những gian nhà gỗ từng hiện diện giữa trung tâm Cấm thành, nơi này chỉ còn nền điện và những bậc thềm đá với đôi rồng uy nghi. Thế nhưng chính phần còn lại ấy lại khiến Điện Kính Thiên trở thành một trong những điểm quan trọng nhất để hình dung về diện mạo và vị thế của Hoàng cung Thăng Long xưa.

Sưu tầm: Lê Thị Cẩm Ly · Kho tư liệu tracuudi

Nơi đặt trung tâm quyền lực của Đông Kinh

Điện nằm trên trục chính tâm của Cấm thành, phía trước là Đoan Môn, phía sau là Hậu Lâu. Từ Đoan Môn, Ngự đạo dẫn thẳng tới sân Đại Triều và Điện Kính Thiên, tạo thành một trục không gian có tính biểu tượng cao, nơi quyền lực được tổ chức và thể hiện theo thứ bậc rất rõ ràng. Sân phía trước điện là nơi bá quan văn võ đứng chầu trong những buổi thiết triều, còn bản thân điện là không gian dành cho những nghi lễ quan trọng nhất của hoàng gia và triều đình.

Điện Kính Thiên cũng đặc biệt bởi nó không phải một công trình hoàn toàn tách biệt với lịch sử trước đó. Công trình được dựng trên nền của điện Càn Nguyên - Thiên An thời Lý, Trần, tức tại một vị trí vốn đã giữ vai trò trung tâm của kinh đô qua nhiều thế kỷ. Bởi vậy, nền Điện Kính Thiên ngày nay không chỉ là dấu tích của một công trình thời Lê mà còn là nơi chồng xếp của nhiều lớp lịch sử Thăng Long.

Điều này được khảo cổ học chứng minh ngày càng rõ hơn. Những cuộc khai quật tại khu vực nền điện đã phát hiện các lớp văn hóa và dấu tích kiến trúc nối dài từ thời Đại La, qua Đinh – Tiền Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng đến Nguyễn và cận hiện đại. Riêng cuộc khai quật năm 2026 ghi nhận địa tầng dày khoảng 6 m, với các lớp văn hóa kéo dài qua nhiều thời kỳ lịch sử; đồng thời phát hiện thêm những dấu tích về móng nền, móng cột, sân điện và các cấu trúc liên quan đến Điện Kính Thiên.

Nhìn theo cách ấy, Điện Kính Thiên không chỉ là một địa điểm của thời Lê. Đây là một điểm nối của hơn một nghìn năm lịch sử kinh đô, nơi những trung tâm quyền lực nối tiếp nhau được xây dựng, biến đổi và để lại dấu vết trong cùng một không gian.

Thềm Rồng - phần còn lại kể câu chuyện về một Hoàng cung đã mất

Ngày nay, khi bước vào khu vực Điện Kính Thiên, thứ gây ấn tượng mạnh nhất có lẽ không phải nền điện rộng lớn mà là Thềm Rồng ở phía Nam. Những bậc đá xanh dẫn lên nền điện được tạo thành ba lối đi, hai bên là những con rồng đá chầu vào lối trung tâm. Được chạm khắc năm 1467 dưới thời Lê Thánh Tông, hệ thống thềm rồng là một trong những tác phẩm đặc sắc nhất của nghệ thuật điêu khắc thời Lê sơ còn được bảo tồn. Rồng có đầu lớn, mắt tròn, sừng dài, thân uốn lượn, bờm và vây được thể hiện bằng những đường chạm tinh tế nhưng đầy sức mạnh. Đặc biệt, hình tượng rồng năm móng thể hiện rõ địa vị đế vương và quyền lực của nhà vua.

Ảnh: 英 山 · Kho tư liệu tracuudi

Những con rồng ấy từng là một bộ phận của một không gian lớn hơn rất nhiều. Chúng dẫn lối vào chính điện, nơi nhà vua ngự tọa và nơi những nghi lễ trọng đại của triều đình diễn ra. Vì thế, đứng trước Thềm Rồng hôm nay, người tham quan không chỉ đang chiêm ngưỡng một tác phẩm điêu khắc đá mà còn có thể hình dung phần nào nghi lễ và trật tự của một Hoàng cung đã không còn tồn tại nguyên vẹn.

Giá trị của Thềm Rồng càng trở nên đặc biệt bởi nó là một trong những bộ phận hiếm hoi còn lại của Điện Kính Thiên nguyên xưa. Trong khi kiến trúc gỗ của chính điện đã biến mất, những bậc đá và hệ thống rồng chạm khắc vẫn lưu giữ được một phần trực tiếp của kiến trúc cung đình thế kỷ XV. Các nhà nghiên cứu vì thế xem đây là nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng để tìm hiểu về kiến trúc, mỹ thuật và quan niệm quyền lực của triều Lê.

Từ một công trình bị phá hủy đến câu chuyện phục dựng hôm nay

Bi kịch của Điện Kính Thiên diễn ra vào cuối thế kỷ XIX, khi công trình bị phá hủy dưới thời Pháp thuộc. Năm 1886, chính quyền thực dân cho xây dựng một tòa nhà chỉ huy pháo binh trên nền điện cũ. Từ một chính điện từng giữ vị trí quan trọng bậc nhất của Hoàng cung Thăng Long, Điện Kính Thiên chỉ còn lại nền điện và những thành phần đá. Những bức ảnh do người Pháp chụp vào cuối thế kỷ XIX vì vậy trở thành nguồn tư liệu quý, giúp các nhà nghiên cứu hình dung phần nào diện mạo của công trình trước khi bị phá hủy.

Nhưng phục dựng một công trình như Điện Kính Thiên chưa bao giờ là câu chuyện đơn giản của việc “dựng lại một tòa điện”. Vấn đề nằm ở chỗ phần kiến trúc nguyên gốc đã mất, trong khi dưới lòng đất vẫn còn những tầng khảo cổ có giá trị đặc biệt. Bất kỳ phương án phục hồi nào cũng phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: Điện được xây dựng với quy mô chính xác ra sao? Kết cấu nền móng thế nào? Không gian sân điện được tổ chức như thế nào? Các bộ phận kiến trúc gỗ, mái, trang trí đã từng tồn tại ra sao? Và quan trọng hơn, đâu là những gì đã được chứng minh bằng bằng chứng khoa học, đâu chỉ là giả định cần tiếp tục nghiên cứu?

Chính vì vậy, công cuộc phục hồi Điện Kính Thiên đã được triển khai trên nền một quá trình nghiên cứu liên ngành kéo dài nhiều năm. Khảo cổ học, sử học, kiến trúc, tư liệu hình ảnh, đo đạc và nghiên cứu bảo tồn cùng được sử dụng để từng bước nhận diện công trình. Những cuộc khai quật gần đây đặc biệt quan trọng khi đã làm rõ hơn quy mô và cấu trúc nền móng của chính điện thời Lê, đồng thời xác định sự chồng xếp của các lớp kiến trúc qua nhiều thời kỳ.

Một công trình được phục hồi và những giá trị cần được bảo tồn 

Ngày 29/9/2026, Hà Nội tổ chức khởi công Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích Điện Kính Thiên, đánh dấu một giai đoạn mới trong hành trình bảo tồn công trình đặc biệt này sau khoảng 15 năm nghiên cứu liên ngành và tham vấn với UNESCO, ICOMOS cùng các chuyên gia trong nước, quốc tế.

Điều đáng chú ý là mục tiêu của dự án không đơn thuần là dựng lại một công trình có hình thức giống với Điện Kính Thiên trong quá khứ. Quá trình phục hồi phải đặt trong mối quan hệ với toàn bộ khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, nơi còn chứa đựng những tầng văn hóa khảo cổ từ hơn một nghìn năm lịch sử. Những yêu cầu về tính xác thực, tính toàn vẹn và bảo vệ các chứng tích khảo cổ vì thế trở thành nguyên tắc xuyên suốt của dự án.

Nói cách khác, phục hồi Điện Kính Thiên không chỉ là trả lại mái điện cho một nền móng cũ. Đó là quá trình tìm cách trả lại khả năng đọc hiểu cho một không gian lịch sử đã bị đứt gãy trong hơn một thế kỷ. Khi công trình từng bước được nghiên cứu và phục hồi, trục trung tâm của Cấm thành Thăng Long cũng có cơ hội được nhận diện rõ hơn. Đoan Môn, Ngự đạo, sân Đại Triều, nền điện và các thành phần không gian xung quanh sẽ không còn chỉ là những địa điểm riêng lẻ, mà có thể được đọc như những bộ phận của một cấu trúc cung đình từng tổ chức đời sống chính trị của Đại Việt. UNESCO cũng xác định khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long là nơi quyền lực chính trị được duy trì qua gần 13 thế kỷ, với tính liên tục đặc biệt của một trung tâm quyền lực trong lịch sử khu vực.

Điện Kính Thiên - từ dấu tích của quá khứ đến ký ức của tương lai

Có lẽ điều khiến Điện Kính Thiên hấp dẫn không nằm ở việc nơi đây còn bao nhiêu kiến trúc, mà ở câu hỏi những gì đã mất có thể được hiểu lại như thế nào từ những gì còn lại.

Một nền điện rộng giữa Hoàng thành, những bậc đá đã hơn năm thế kỷ, hình rồng năm móng, những lớp đất chứa dấu tích của các triều đại và những cuộc khai quật đang diễn ra hôm nay – tất cả cùng tồn tại trong một không gian. Mỗi dấu tích là một mảnh ghép, và từ những mảnh ghép ấy, diện mạo của một trung tâm quyền lực từng tồn tại trong nhiều thế kỷ đang dần được nhận diện lại.

Điện Kính Thiên vì thế không chỉ có giá trị bởi từng là nơi vua thiết triều hay bởi nghệ thuật điêu khắc đặc sắc của Thềm Rồng. Giá trị lớn hơn nằm ở vị trí của nó trong lịch sử hình thành kinh đô Thăng Long, trong cấu trúc quyền lực của quốc gia Đại Việt và trong chính lớp trầm tích văn hóa nối liền quá khứ với hiện tại. Những kết quả khảo cổ mới và công cuộc phục hồi đang diễn ra hôm nay mở ra cơ hội để thế hệ hiện tại hiểu sâu hơn về một công trình đã biến mất, đồng thời đặt lại Điện Kính Thiên vào đúng vị trí của nó trong câu chuyện nghìn năm của Hoàng thành Thăng Long.