Câu chuyện hình thành Văn Thánh Miếu bắt đầu trong một giai đoạn nhiều biến động của lịch sử Nam Bộ. Sau khi thực dân Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, năm 1862, nhiều sĩ phu từ Biên Hòa, Gia Định và Định Tường đã rời quê hương, tìm về Vĩnh Long để tránh sự kiểm soát của chính quyền thực dân. Trong số đó có những người vẫn nặng lòng với việc học hành, giáo dục và gìn giữ nền nếp văn hóa truyền thống. Trước bối cảnh ấy, Đốc học Nguyễn Thông cùng Kinh lược sứ Phan Thanh Giản đã chủ trương xây dựng Văn Thánh Miếu tại làng Long Hồ, vừa làm nơi thờ Đức Khổng Tử, vừa tạo dựng một không gian để sĩ tử học tập, trao đổi tri thức và duy trì những giá trị Nho học.
Công trình được khởi công vào mùa đông năm 1864 và hoàn thành vào mùa thu năm 1866. Sau khi xây dựng, giới quan lại và sĩ phu thành lập Hội Văn Thánh Miếu để trông nom, chăm sóc và tổ chức tế tự. Trong bối cảnh nhiều thiết chế văn hóa của triều Nguyễn ở Nam Bộ đứng trước những thay đổi lớn, sự ra đời của Văn Thánh Miếu không đơn thuần là việc xây dựng một công trình thờ tự, mà còn thể hiện nỗ lực bảo vệ truyền thống văn hóa, giáo dục và tinh thần dân tộc của những người trí thức đương thời.
Một trong những câu chuyện đáng chú ý trong lịch sử di tích là việc Văn Thánh Miếu từng đứng trước nguy cơ bị phá hủy sau khi thực dân Pháp chiếm thành Vĩnh Long năm 1867. Với ý định tận dụng vật liệu xây dựng, chính quyền thực dân từng có ý định tháo dỡ công trình. Tuy nhiên, nhờ sự can thiệp và vận động của người dân địa phương, đặc biệt là Bá hộ Trương Ngọc Lang (tức Bá hộ Nọn), Văn Thánh Miếu đã được bảo vệ. Câu chuyện ấy cho thấy di tích không chỉ tồn tại nhờ giá trị kiến trúc hay sự bảo trợ của tầng lớp quan lại, sĩ phu, mà còn nhờ sự đồng lòng của cộng đồng trong việc gìn giữ một biểu tượng văn hóa của quê hương.
Về kiến trúc, Văn Thánh Miếu mang dáng vẻ trang nghiêm, cổ kính, kết hợp những yếu tố kiến trúc truyền thống với không gian thờ tự mang đậm ảnh hưởng Nho giáo. Nổi bật trong quần thể là cổng Tam quan uy nghi, dẫn vào khuôn viên thanh tĩnh, nơi các công trình được bố trí theo trục không gian truyền thống. Đặc biệt, Văn Xương Các là một trong những hạng mục kiến trúc đáng chú ý, gắn với việc tôn vinh văn chương, học vấn và những người có đóng góp cho sự nghiệp giáo dục. Những chi tiết kiến trúc, hoành phi, câu đối và không gian thờ tự tại đây góp phần tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, đồng thời thể hiện quan niệm đề cao tri thức và đạo học của người xưa.
Trải qua nhiều lần trùng tu vào các năm 1872, 1903, 1914, 1933, 1963 và 1994, Văn Thánh Miếu vẫn giữ được những nét kiến trúc và giá trị văn hóa đặc trưng. Năm 1991, công trình được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Ngày nay, giữa nhịp sống đang phát triển của Vĩnh Long, nơi đây vẫn là một không gian mang tính biểu tượng, gợi nhắc về truyền thống hiếu học và tinh thần trọng đạo lý của vùng đất phương Nam.
Điểm đặc sắc làm nên sức sống của di tích chính là Lễ hội Văn Thánh Miếu, được duy trì qua nhiều thế hệ với bốn kỳ lễ chính trong năm. Mỗi kỳ lễ đều mang một ý nghĩa riêng, gắn với việc tưởng nhớ Đức Khổng Tử và những bậc tiền nhân có công với vùng đất Vĩnh Long.
Trong đó, Lễ Xuân Đinh được tổ chức vào ngày Đinh đầu tháng Hai âm lịch, tưởng niệm ngày mất của Đức Khổng Tử; Lễ Thu Đinh diễn ra vào ngày Đinh cuối tháng Tám âm lịch, kỷ niệm ngày sinh của Ngài. Bên cạnh hai kỳ lễ lớn theo truyền thống Nho giáo, Văn Thánh Miếu còn tổ chức lễ giỗ Kinh lược sứ Phan Thanh Giản vào ngày 4 và 5 tháng Bảy âm lịch, cùng lễ giỗ các quan đại thần vào ngày 12 và 13 tháng Mười âm lịch. Những nghi lễ này không chỉ thể hiện lòng tôn kính đối với các bậc tiền nhân mà còn phản ánh truyền thống tri ân những người có đóng góp cho sự nghiệp văn hóa, giáo dục và lịch sử địa phương.
Trong những ngày diễn ra lễ hội, không gian Văn Thánh Miếu trở nên trang trọng và nhộn nhịp hơn với các nghi thức tế lễ được thực hiện theo trình tự truyền thống. Những nghi thức như nghênh rước Đức Khổng Tử, khởi chung cổ, củ soát lễ vật, dâng hương, dâng rượu, dâng trà, ẩm phước thọ tộ và hóa văn tế được thực hiện một cách trang nghiêm. Tiếng chuông, tiếng trống hòa cùng lời văn tế và những nghi thức dâng lễ tạo nên bầu không khí thành kính, đưa người tham dự đến gần hơn với không gian lễ nghi Nho giáo được duy trì từ nhiều thế hệ trước.
Tuy nhiên, lễ hội không chỉ dừng lại ở những nghi thức thờ cúng. Sau phần lễ, nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và sinh hoạt cộng đồng được tổ chức, mang đến không khí gần gũi, vui tươi cho người dân và du khách. Các chương trình giao lưu đờn ca tài tử, múa lân, trò chơi dân gian, viết thư pháp và hoạt động tìm hiểu lịch sử di tích góp phần làm phong phú thêm đời sống lễ hội. Đặc biệt, những hoạt động giáo dục tại di tích tạo cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận với lịch sử địa phương, tìm hiểu về Đức Khổng Tử, các bậc tiền nhân và truyền thống hiếu học của vùng đất Vĩnh Long.
Điều đáng quý ở Lễ hội Văn Thánh Miếu là sự tiếp nối giữa những nghi thức mang tính quy phạm của Nho giáo với đời sống văn hóa cộng đồng Nam Bộ. Nếu phần lễ thể hiện sự tôn kính đối với các bậc thánh hiền, tiền nhân thì phần hội lại mở ra không gian gặp gỡ, giao lưu và gắn kết người dân. Qua đó, những giá trị như hiếu học, tôn sư trọng đạo, kính trọng người tài và lòng biết ơn không chỉ được nhắc lại trong các bài văn tế hay nghi thức thờ cúng, mà còn được truyền tải thông qua những hoạt động văn hóa gần gũi với đời sống hiện nay.
Ngày nay, Lễ hội Văn Thánh Miếu không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống mà còn là di sản phản ánh bản sắc văn hóa của vùng đất Vĩnh Long. Việc duy trì lễ hội cho thấy cách cộng đồng địa phương gìn giữ những giá trị của quá khứ, đồng thời tìm cách đưa di sản đến gần hơn với đời sống đương đại. Đến với Văn Thánh Miếu, du khách không chỉ được tìm hiểu về một công trình kiến trúc cổ hay những nghi thức tế lễ Nho giáo, mà còn có dịp lắng nghe câu chuyện về những sĩ phu Nam Bộ, về tinh thần bảo vệ văn hóa dân tộc và truyền thống trọng học đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.








