Theo tư liệu giới thiệu tại địa phương, chùa Vĩnh Khánh được xây dựng từ đầu thế kỷ XI, dưới thời nhà Lý, gắn với giai đoạn vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Đại La và đặt tên kinh đô mới là Thăng Long vào năm 1010. Tương truyền, vùng đất này từng được lựa chọn để dựng chùa, dành cho hoàng thân quốc thích đến lễ Phật, cầu nguyện quốc thái dân an. Nếu câu chuyện về buổi đầu hình thành phản ánh mối liên hệ giữa Phật giáo với đời sống cung đình thời Lý, thì sự tồn tại của ngôi chùa qua nhiều triều đại cũng cho thấy sức sống bền bỉ của tín ngưỡng Phật giáo trong lịch sử văn hóa Thăng Long.
Trải qua các triều đại Trần, Lê và Nguyễn, chùa nhiều lần được tu bổ, tôn tạo để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Đặc biệt, năm 1991, chùa được trùng tu với diện mạo kiến trúc chủ yếu mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Ngày 13/3/1990, chùa Vĩnh Khánh được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 177/VH. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng mà ngôi chùa đã lưu giữ.
Bước vào khuôn viên chùa, du khách dễ dàng bắt gặp những nét kiến trúc quen thuộc của một ngôi chùa truyền thống Bắc Bộ. Cổng tam quan với mái ngói mũi hài, các đầu đao cong mềm mại cùng họa tiết trang trí mang biểu tượng Phật giáo tạo nên cảm giác trang nghiêm ngay từ lối vào. Trên đỉnh cổng, hình tượng lưỡng long chầu nguyệt được thể hiện như một điểm nhấn nghệ thuật, gợi lên quan niệm về sự tôn kính đối với Phật pháp và những giá trị thiêng liêng trong văn hóa phương Đông.
Không gian bên trong được tổ chức hài hòa giữa sân chùa, chính điện và các công trình thờ tự. Chính điện là nơi thờ Phật theo hệ phái Bắc tông, với hệ thống tượng thờ được bài trí theo những quy tắc truyền thống. Các pho tượng được sơn son thếp vàng, kết hợp cùng hoành phi, câu đối và những chi tiết trang trí trên kết cấu gỗ, tạo nên không gian vừa trang trọng vừa gần gũi. Những hình tượng rồng, phượng, hoa sen và các họa tiết truyền thống không chỉ làm tăng giá trị thẩm mỹ cho công trình mà còn thể hiện thế giới quan, quan niệm về sự thanh tịnh và hướng thiện trong đời sống Phật giáo.
Một điểm đáng chú ý khi tìm hiểu chùa Vĩnh Khánh là sự hiện diện của ngôi chùa trong một không gian tín ngưỡng rộng lớn hơn. Chùa thuộc cụm di tích đình – đền – chùa Vĩnh Phúc, nơi các hình thức tín ngưỡng dân gian và Phật giáo cùng tồn tại, bổ trợ cho nhau trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Đây cũng là nét đặc trưng của nhiều làng cổ vùng ven kinh thành Thăng Long: đình là nơi thờ Thành hoàng và gắn với sinh hoạt cộng đồng, đền là không gian tưởng niệm các nhân vật được tôn thờ, còn chùa là nơi người dân gửi gắm niềm tin vào Phật pháp. Sự hiện diện của các công trình này trong cùng một không gian phản ánh cách người Việt dung hòa nhiều lớp tín ngưỡng trong đời sống văn hóa truyền thống.
Không chỉ là một công trình kiến trúc cổ, chùa Vĩnh Khánh còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân địa phương. Qua nhiều thế hệ, nơi đây là địa chỉ để Phật tử và người dân đến lễ Phật, cầu bình an, tìm kiếm sự an yên trong đời sống thường nhật. Các dịp lễ Phật đản, Vu lan, cầu an đầu năm cũng là thời điểm cộng đồng cùng hướng về không gian chùa, thực hành những nghi lễ truyền thống và nhắc nhớ về các giá trị đạo đức như lòng từ bi, sự hiếu kính và tinh thần hướng thiện.
Đặc biệt, hằng năm, vào ngày 22/10 âm lịch, chùa tổ chức lễ húy nhật Tổ sư nhằm tưởng nhớ công đức của những vị chân tu và tiền nhân đã có công xây dựng, gìn giữ ngôi chùa. Nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn, sự tiếp nối giữa các thế hệ trong việc bảo tồn di sản văn hóa và đời sống tinh thần của cộng đồng.
Ngày nay, giữa một Hà Nội không ngừng thay đổi, chùa Vĩnh Khánh vẫn duy trì sự hiện diện của mình như một khoảng lặng văn hóa giữa khu dân cư Ngọc Hà. Những mái ngói cổ, cổng tam quan, hệ thống tượng thờ và không gian chính điện không chỉ lưu giữ dấu ấn kiến trúc truyền thống mà còn kể câu chuyện về sự gắn bó lâu dài giữa Phật giáo với đời sống người dân Thăng Long.
Đến với chùa Vĩnh Khánh, du khách có thể dành thời gian tìm hiểu lịch sử của một ngôi chùa cổ, quan sát những chi tiết kiến trúc và nghệ thuật thờ tự, đồng thời cảm nhận nhịp sinh hoạt tín ngưỡng vẫn đang được duy trì trong lòng đô thị hiện đại. Có lẽ, sức hấp dẫn của ngôi chùa không chỉ nằm ở niên đại hơn nghìn năm, mà còn ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại – nơi những giá trị văn hóa được gìn giữ không chỉ bằng kiến trúc hay hiện vật, mà bằng chính niềm tin và sự tiếp nối của cộng đồng qua nhiều thế hệ.













