Giữa không gian linh thiêng của đền An Xá (xã An Viên, huyện Tiên Lữ, Hưng Yên), tháp đất nung đền An Xá hiện lên như một dấu tích hiếm hoi của quá khứ, vừa cổ kính vừa bí ẩn. Đây được xem là ngôi tháp đất nung duy nhất còn lại của Đạo giáo ở Việt Nam, đồng thời là một trong những công trình đặc sắc bậc nhất trong hệ thống tháp cổ khu vực phía Bắc. Không chỉ gây ấn tượng bởi hình dáng thanh thoát mà vẫn bề thế, ngôi tháp còn cuốn hút bởi lớp hoa văn dày đặc, phong phú, nơi tôn giáo và đời sống dân gian gặp gỡ trong cùng một hình hài vật chất.

Cuộc khai quật thăm dò nền móng tháp vào tháng 8.2021 đã góp phần làm sáng rõ hơn kỹ thuật xây dựng của người xưa. Kết quả cho thấy tháp được dựng bằng phương pháp thủ công truyền thống: người thợ đào hố nền sâu khoảng 45 cm, rồi gia cố bằng những lớp ngói vụn và đất sét đầm chặt xen kẽ. Cách làm tưởng như giản dị ấy lại tạo nên một kết cấu vững chắc, đủ nâng đỡ cả tòa tháp cao 450 cm, có bình đồ hình vuông, gồm 12 tầng thu nhỏ dần về phía đỉnh. Phía dưới là bệ gạch cao 60 cm, kết hợp giữa gạch vuông Bát Tràng và đá vôi ghép khối, cho thấy sự khéo léo và tính toán kỹ lưỡng trong xây dựng.
Điều làm nên vẻ độc đáo của tháp đất nung đền An Xá trước hết nằm ở hệ thống trang trí vô cùng dày và giàu ý nghĩa. Trên bệ tháp là những họa tiết sư tử, nai, hoa sen, cá, rồng… được thể hiện sinh động. Đế tháp mang dáng chân quỳ dạ cá, phía trên là lớp cánh sen úp nghiêng, bốn góc có bốn hình lực sĩ thân hình mập khỏe, mắt lồi, ngực nở, như đang gồng mình nâng đỡ toàn bộ thân tháp. Hình tượng ấy gợi nhớ đến các thần hộ pháp trong mỹ thuật cổ, đồng thời phảng phất dáng vẻ của chim thần Garuda trên những bệ đá hoa sen. Đế tháp còn có hình rồng uốn quanh, tạo nên một tổng thể vừa uy nghi vừa giàu nhịp điệu.

Hình ảnh các lực sĩ trên tháp đất nung đền An Xá
Phần thân tháp chia thành 12 tầng, mỗi tầng đều có cửa nhìn ra bốn phía theo lối cửa cuốn tò vò. Càng lên cao, các tầng càng thu hẹp dần, khiến toàn bộ công trình như đang vươn lên khỏi mặt đất để chạm vào cõi thiêng. Trên một số viên gạch còn khắc chữ Hán đánh dấu thứ tự các tầng, như những dấu vết lặng lẽ của bàn tay người xưa. Bao phủ toàn thân tháp là vô số mô-típ trang trí: rồng, phượng, sư tử, tiên nữ, lực sĩ, ngựa có cánh, mây, đao mác, hoa cúc, hoa sen, hoa chanh, chữ Vạn… Đặc biệt hơn, nhiều hình ảnh mang đậm tinh thần dân gian cũng xuất hiện, như cảnh người đấu vật, bắt rắn, chim, hươu, hổ. Chính sự đan xen ấy khiến tháp không chỉ là một công trình tôn giáo, mà còn là nơi lưu giữ cả một thế giới biểu tượng sống động của xã hội đương thời.
Đỉnh tháp đặt một quả hồ lô tròn, nơi được xem là điểm giao hòa giữa trời và đất, là con đường thăng thiên giáng trần của thần linh trong quan niệm Đạo giáo. Từ chân đến đỉnh, ngôi tháp như một hành trình đi lên, một cấu trúc vật chất được kiến tạo để mở ra không gian tinh thần. Theo các nhà nghiên cứu, niên đại của tháp có thể vào thế kỷ XVI - XVII. Dòng chữ “Hoàng triều Cảnh Trị ngũ niên trùng tu tháp Đậu An” trên tầng thứ hai cho biết tháp đã được trùng tu vào năm 1667, thời Lê Trung hưng. Những phát hiện từ đợt khai quật năm 2021 còn gợi mở khả năng trước đó nơi đây từng là một ngôi tháp đá thời Mạc, sau xuống cấp mới được thay thế bằng tháp đất nung; trong quá trình tu bổ, một số cấu kiện đá cũ có thể đã được tận dụng lại.
Chính vì thế, tháp đất nung đền An Xá không chỉ quý hiếm ở chất liệu và hình thức, mà còn quý ở lịch sử chồng lớp của nó. Đây là ngôi tháp đất nung duy nhất của Đạo giáo còn tồn tại đến ngày nay, đồng thời là minh chứng sống động cho sự giao thoa giữa Phật giáo và Đạo giáo trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Việc một cây tháp đất nung xuất hiện trong một quán đạo là một hiện tượng đặc biệt, cho thấy những ảnh hưởng qua lại giữa các tôn giáo không hề tách bạch, mà cùng hòa vào nhau trong thực hành tín ngưỡng của người Việt.













