Phù điêu thần Hộ pháp gò Mả Chùa là một trong những bảo vật quốc gia tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Champa, đồng thời được xem là tác phẩm Hộ pháp duy nhất đại diện cho phong cách Bình Định. Hiện vật được phát hiện năm 1992 tại gò Mả Chùa, thôn Đại Hòa, xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định; sau đó được đưa về lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Bình Định. Không chỉ là một phát hiện tình cờ từ lòng đất, bức phù điêu còn mở ra trước mắt người xem cả một lớp trầm tích lịch sử gắn với không gian phía tây thành Đồ Bàn, kinh đô xưa của vương quốc Champa.
Được tạc bằng đá sa thạch, cao 110 cm, nặng khỏang 500 kg, phù điêu thể hiện một nam thần trong tư thế qùy, thân hình vững chãi, gương mặt dữ dội, đội vương miện hai tầng, khóac sampot bó sát và mang những vòng trang sức giản lược. Trong tín ngưỡng Hindu giáo, thần Hộ pháp là người bảo vệ đền tháp, gìn giữ sự thanh tịnh của không gian thờ tự và che chở những người hành lễ. Hình tượng ấy, qua bàn tay của nghệ nhân Champa, không chỉ mang sức mạnh của niềm tin mà còn chứa đựng vẻ đẹp tinh luyện của nghệ thuật tạo hình.

Giá trị đặc biệt của bảo vật không chỉ nằm ở vẻ uy nghi của hình tượng, mà còn ở chỗ đây là một tác phẩm đánh dấu sự chuyển tiếp nghệ thuật rất rõ nét. Các nhà nghiên cứu cho rằng phù điêu vừa tiếp nối tinh thần mạnh mẽ, sống động của phong cách Đồng Dương, vừa bắt đầu mang những đặc trưng trang trí của phong cách Tháp Mẫm. Đáng chú ý hơn, khác với kiểu tượng tròn thường thấy trong điêu khắc Champa, tác phẩm ở Mả Chùa được chạm khắc ba mặt, tạo nên một hình thức biểu đạt gần như độc nhất trong nhóm tượng Hộ pháp đã biết. Chính vì vậy, Phù điêu thần Hộ pháp gò Mả Chùa không chỉ là một cổ vật đẹp, mà còn là một chứng tích hiếm hoi giúp nhận diện diện mạo nghệ thuật Champa ở Bình Định trong giai đọan muộn đầy biến động.
Từ một khối đá nằm sâu trong lòng đất, Phù điêu thần Hộ pháp gò Mả Chùa gợi ra câu chuyện rộng hơn về một phế tích tôn giáo xưa, về những lớp ký ức còn sót lại phía tây thành Đồ Bàn, và về hành trình mà di sản đi qua để đến với hôm nay. Đứng trước tác phẩm này, người xem không chỉ nhìn thấy một vị thần hộ pháp, mà còn thấy cả bóng dáng của một thời đại, nơi nghệ thuật, tín ngưỡng và quyền lực từng giao hòa trong cùng một không gian văn hóa.










