Giữa những con phố lúc nào cũng nhộn nhịp của khu phố cổ Hà Nội, ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây mang đến một cảm giác rất khác. Chỉ cần bước qua cánh cửa gỗ, tiếng phố dường như lắng xuống, nhường chỗ cho một không gian trầm mặc với mái ngói, tường gạch, những cấu kiện gỗ lâu năm và khoảng sân nhỏ đón ánh sáng. Nơi đây giống như một “khoảng lùi” của thời gian, giúp người hôm nay hình dung rõ hơn về cách người Hà Nội từng sống, làm ăn và sắp xếp cuộc sống trong những ngôi nhà phố truyền thống.
Ngôi nhà được xây dựng vào đầu thế kỷ XIX theo kiến trúc truyền thống Việt Nam và có diện tích 157,6 m², chiều dài khỏang 28 m, mặt tiền rộng 5 m và phía sau rộng 6 m. Công trình được tổ chức theo kiểu nhà ống, hẹp về chiều ngang nhưng kéo dài vào bên trong – một dạng thức kiến trúc phù hợp với đặc điểm phố thị buôn bán của Hà Nội xưa. Năm 1999, ngôi nhà được cải tạo, tôn tạo trong khuôn khổ hợp tác giữa Hà Nội và thành phố Toulouse của Pháp; đến năm 2004, công trình được xếp hạng di tích quốc gia.
Điều thú vị của 87 Mã Mây nằm ở chỗ đây không phải là một công trình được xây dựng chỉ để trưng bày. Bản thân ngôi nhà chính là một tư liệu sống về đời sống đô thị Hà Nội. Trước năm 1945, ngôi nhà từng thuộc về một gia đình kinh doanh gạo. Sau đó, một thương gia người Hoa mua lại để ở và kinh doanh thuốc Bắc. Sau năm 1954, khi gia đình này di cư vào Nam, ngôi nhà được Nhà nước quản lý và từng có năm gia đình sinh sống tại đây cho đến trước khi công trình được trùng tu năm 1999. Những thay đổi ấy phản ánh phần nào sự vận động của khu phố cổ – nơi nhà ở, cửa hàng, nghề nghiệp và đời sống gia đình thường cùng tồn tại trong một không gian.
Bước vào phía trong, du khách sẽ dễ dàng nhận ra đặc điểm nổi bật nhất của kiến trúc nhà phố truyền thống: các lớp không gian nối tiếp nhau và được ngăn cách bằng những khoảng sân trời. Phần nhà phía ngoài từng dành cho hoạt động buôn bán; tầng trên là không gian tiếp khách và thờ cúng. Đi sâu vào bên trong là khu vực cất giữ hàng hóa, nơi dành cho người giúp việc, phòng nghỉ của gia chủ và các không gian phục vụ sinh hoạt. Ở giữa những lớp nhà là sân trong, vừa tạo khoảng thoáng, vừa đưa ánh sáng và không khí vào một căn nhà có chiều sâu lớn.
Chính sân trong là một trong những chi tiết khiến 87 Mã Mây trở nên đặc biệt. Trong điều kiện những ngôi nhà phố thường bị giới hạn bởi diện tích và các công trình xây sát nhau, người xưa đã khéo léo dành những khoảng trống nhỏ để đưa cây xanh, ánh sáng và không khí vào bên trong. Không gian tưởng như khiêm tốn ấy khiến căn nhà không bị bí bách, đồng thời tạo ra sự chuyển tiếp nhẹ nhàng giữa khu vực buôn bán phía trước và không gian sinh hoạt riêng tư phía sau.
Từ cách bố trí ấy, có thể thấy kiến trúc của 87 Mã Mây được hình thành không chỉ bởi yêu cầu sử dụng mà còn bởi sự thích nghi rất tinh tế với môi trường đô thị. Mặt tiền hướng ra phố để phục vụ việc giao thương, trong khi các hoạt động gia đình được đưa dần vào phía trong. Những khoảng sân trời đảm nhiệm chức năng lấy sáng, thông gió; hiên nhà tạo ra vùng đệm giữa trong và ngoài. Một ngôi nhà vì thế vừa là nơi ở, vừa là cửa hàng, kho chứa và không gian làm việc – một mô hình rất đặc trưng của phố cổ Hà Nội.
Không gian của ngôi nhà còn cuốn hút bởi hệ thống vật liệu và kỹ thuật xây dựng truyền thống được bảo tồn khá rõ nét. Kết cấu chủ yếu bằng gỗ, tường xây gạch; mái dốc hai phía lợp ngói ta theo cách truyền thống. Trên mặt tiền và các khu vực bên trong còn có những con tiện gỗ, cửa gỗ, lan can, diềm mái và các chi tiết chạm khắc mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX. Nội thất với những bộ trường kỷ, sập gụ, tủ chè, hoành phi, câu đối… góp phần tái hiện không khí của một gia đình Hà Nội xưa.
Đặc biệt, những chi tiết tưởng như rất nhỏ lại giúp câu chuyện về ngôi nhà trở nên sinh động.
Ở tầng trên, hiên trước từng là nơi gia chủ ngồi uống trà, chơi cờ; phía sau có khoảng sân phục vụ việc phơi thuốc Bắc. Nhìn vào cách phân chia ấy, có thể hình dung một ngày sinh hoạt của cư dân trong ngôi nhà: phía ngoài là nhịp điệu mua bán và giao tiếp với phố phường, còn càng vào sâu càng là thế giới riêng tư của gia đình. Kiến trúc qua đó trở thành một cách kể chuyện về con người.
Giá trị của 87 Mã Mây vì thế không chỉ nằm ở tuổi đời hay những đường nét kiến trúc cổ. Điều đáng quý hơn là ngôi nhà lưu giữ được mối quan hệ giữa kiến trúc và đời sống. Một căn nhà phố ở Hà Nội xưa không đơn thuần để ở; nó phản ánh nghề nghiệp của gia chủ, phương thức buôn bán, quan hệ gia đình, cách tổ chức sinh hoạt và cả cách con người thích nghi với không gian đô thị chật hẹp.
Ngày nay, giữa những cửa hàng, hàng quán và dòng người đông đúc của phố Mã Mây, ngôi nhà vẫn hiện diện như một lát cắt đặc biệt của khu phố cổ. Đây cũng là một trong những địa điểm được Hà Nội lựa chọn để giới thiệu về không gian kiến trúc, nếp sống và văn hóa của cư dân phố cổ; cơ quan quản lý di sản xác định công trình như một ngôi nhà mẫu tiêu biểu cho dạng thức nhà truyền thống được bảo tồn trong khu vực này.
Có lẽ điều khiến nhiều người nhớ về 87 Mã Mây không phải là quy mô đồ sộ hay những kiến trúc cầu kỳ, mà chính là cảm giác được bước vào một ngôi nhà thực sự từng có người sinh sống. Những bậc gỗ, nền gạch, khoảng sân nhỏ, mái ngói và đồ dùng trong nhà khiến lịch sử ở đây trở nên gần gũi hơn. Thay vì đứng từ xa nhìn một di tích, du khách có thể đi qua từng lớp không gian và tự mình hình dung cuộc sống của những con người từng sống trong căn nhà ấy.
Trong hành trình khám phá Hà Nội, 87 Mã Mây vì thế là một điểm dừng đặc biệt. Đó là nơi một ngôi nhà kể câu chuyện về cả một khu phố, và từ câu chuyện của một gia đình, người ta có thể nhìn thấy phần nào diện mạo của Hà Nội xưa – một Hà Nội coi con phố là nơi làm ăn, ngôi nhà là nơi sinh sống và mỗi khoảng sân, mái hiên, cánh cửa đều gắn với một phần đời sống thường nhật. Giữa nhịp sống hiện đại của Thủ đô, bước vào ngôi nhà ấy cũng là một cách để chạm gần hơn vào ký ức của Hà Nội 36 phố phường.













