Đình Ninh Sơn thờ Lý Ông Trọng (còn gọi là Lý Thân) - một nhân vật được nhắc đến trong truyền thuyết và thư tịch cổ Việt Nam. Theo những câu chuyện dân gian, ông là người có vóc dáng phi thường, sức khỏe và tài võ nghệ hơn người, từng được triều đình nhà Tần trọng dụng, phong tước và giao giữ trọng trách ở phương Bắc. Trong tâm thức dân gian, hình tượng Lý Ông Trọng gắn với tài năng, lòng trung nghĩa và tinh thần bảo vệ đất nước. Việc tôn ông làm Thành hoàng thể hiện sự ngưỡng vọng của cộng đồng đối với một nhân vật được xem là có công lao và phẩm chất đáng kính.
Thông qua tín ngưỡng thờ Thành hoàng, Đình Ninh Sơn không đơn thuần là nơi thực hành nghi lễ tâm linh mà còn là không gian lưu giữ ký ức chung của làng. Những câu chuyện về vị thần được thờ phụng, các nghi thức tế lễ và sinh hoạt hội làng góp phần kết nối các thế hệ cư dân, duy trì ý thức về lịch sử và bản sắc cộng đồng.
Không chỉ là nơi thờ phụng Thành hoàng làng, Đình Ninh Sơn còn gây ấn tượng bởi sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc đình làng truyền thống và cảnh quan mặt nước đặc trưng của vùng quê Bắc Bộ. Ngôi đình được xây dựng trên một nền đất cao, có địa thế đẹp, phía trước là khu vực Vực Ninh. Đặc biệt, không gian di tích còn có thủy đình hình lục giác nằm bên mặt nước, kết nối với bờ bằng hai chiếc cầu đá. Những chi tiết này tạo nên một tổng thể kiến trúc vừa trang nghiêm, cổ kính, vừa gần gũi với cảnh quan sinh hoạt của làng quê xưa.
Về kiến trúc, đình được xây dựng theo kiểu chuôi vồ, gồm ba không gian chính là Đại bái, Trung cung và Hậu cung. Đây là cách tổ chức mặt bằng quen thuộc trong kiến trúc đình làng truyền thống, tạo nên sự phân lớp rõ ràng giữa không gian hành lễ, thờ tự và nơi đặt ban thờ Thành hoàng. Phần tiền đường có quy mô ba gian hai chái, phía trước gắn ba tấm bia đá. Bên trong đình, những mảng chạm khắc trang trí, hoành phi, câu đối cùng các đồ thờ tự góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm và giá trị nghệ thuật cho công trình.
Một trong những hiện vật đáng chú ý tại đình là bộ bát cống cổ có niên đại từ thế kỷ XVII, hiện được lưu giữ tại Hậu cung. Đây là những đồ thờ có giá trị, gắn với nghi thức rước kiệu trong lễ hội truyền thống của làng. Không chỉ có ý nghĩa về mặt mỹ thuật và lịch sử, những hiện vật này còn cho thấy sự phong phú trong đời sống tín ngưỡng cũng như sự chăm chút của cộng đồng đối với việc bảo quản các đồ thờ tự qua nhiều thế hệ.
Đình Ninh Sơn cũng là nơi duy trì những sinh hoạt văn hóa cộng đồng gắn với lễ hội truyền thống của địa phương. Hằng năm, lễ hội làng được tổ chức vào dịp đầu xuân, từ ngày mùng 9 đến ngày 11 tháng Giêng âm lịch trong những kỳ đại đám. Phần lễ có các nghi thức dâng hương, tế lễ và rước kiệu; phần hội là dịp để người dân gặp gỡ, tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian. Đặc biệt, nghi thức rước kiệu với những màn kiệu quay, kiệu chạy đầy sôi động là một nét sinh hoạt được nhiều người quan tâm. Qua đó, lễ hội không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với Thành hoàng mà còn góp phần duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ cư dân trong làng.
Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng, Đình Ninh Sơn đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 2001. Trải qua thời gian và những biến đổi của đời sống, ngôi đình vẫn giữ vai trò là một không gian văn hóa quan trọng của cộng đồng địa phương, nơi những câu chuyện về Thành hoàng, các nghi lễ truyền thống và ký ức làng quê tiếp tục được gìn giữ, trao truyền.
Đến với Đình Ninh Sơn, không chỉ có thể tìm hiểu về một nhân vật được tôn thờ trong tín ngưỡng dân gian, mà còn có thể khám phá vẻ đẹp của kiến trúc đình làng và cảnh quan văn hóa truyền thống. Từ những mái đình cổ, bia đá, đồ thờ tự đến thủy đình bên mặt nước, mỗi chi tiết đều góp phần kể câu chuyện về một cộng đồng đã gắn bó với không gian tín ngưỡng này qua nhiều thế hệ. Đây cũng là một điểm dừng chân đáng chú ý dành cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn về đời sống văn hóa làng xã và những nét đặc sắc còn được lưu giữ trong không gian văn hóa xứ Đoài.












