Những cuộc khai quật khảo cổ học tại khu di tích 18 Hòang Diệu trong giai đọan 2002–2004 đã hé lộ nhiều hiện vật gốm sứ đặc biệt, trong đó có những đồ dùng dành riêng cho nhà vua. Từ lòng đất Thăng Long, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy một dòng chảy ký ức về đời sống hòang cung xưa: nơi những vật dụng thường nhật cũng mang vẻ đẹp của quyền uy, tinh xảo và chuẩn mực bậc nhất.

Hoa văn hình rồng trên thân bát
Nổi bật trong số đó là hai chiếc bát sứ ngự dụng gần như nguyên vẹn, nay đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Đây là những hiện vật tiêu biểu của gốm sứ thời Lê sơ, đồng thời là minh chứng hiếm qúy cho trình độ chế tác vượt trội của các lò quan Thăng Long. Trên hai chiếc bát, hoa văn đôi rồng in nổi bay lượn giữa mây, kết hợp với chữ Quan ở lòng bát, không chỉ tạo nên vẻ đẹp sang trọng mà còn xác nhận đây là đồ dùng thuộc về triều đình, dành riêng cho bậc đế vương.
Điều làm nên giá trị đặc biệt của những chiếc bát này không chỉ nằm ở hình thức mỹ lệ mà còn ở kỹ thuật chế tác đạt đến độ tinh vi đáng kinh ngạc. Xương gốm mỏng nhẹ như vỏ trứng, men trắng ngà trong mịn, ánh sáng có thể xuyên qua, tất cả cho thấy một trình độ làm gốm đã đạt tới đỉnh cao. Từ khâu chọn nguyên liệu cao lanh tinh khiết, xử lý men, tạo dáng đến nung ở nhiệt độ rất cao, mọi công đoạn đều đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ và tay nghề điêu luyện. Chính sự hoàn hảo ấy đã giúp bát vẫn giữ được vẻ thanh thoát, bền chắc dù đã trải qua hàng thế kỷ.

Chữ “Quan” được in trong lòng bát
Hoa văn rồng in khuôn trên thân bát cũng là một ngôn ngữ biểu tượng giàu ý nghĩa. Con rồng với năm móng sắc nét, dáng bay lượn uy nghi, đầu ngẩng cao, miệng ngậm ngọc, thân uốn lượn giữa mây trời đã khẳng định rõ dấu ấn vương quyền. Chữ Quan in giữa lòng bát là chứng cứ quan trọng cho thấy đây là sản phẩm của lò quan, do Quan xưởng tổ chức sản xuất, phục vụ trực tiếp cho nhu cầu của hoàng cung. Từ đó, hai chiếc bát không còn chỉ là đồ dùng, mà trở thành một chứng tích sống động về hệ thống sản xuất, thẩm mỹ và nghi lễ của triều đình Thăng Long.
Hai chiếc bát sứ ngự dụng vì thế không chỉ là những món đồ gốm quý hiếm, mà còn là cánh cửa mở ra nhiều câu hỏi về một thời đại rực rỡ của lịch sử Việt Nam. Chính từ những hiện vật như thế, lịch sử cung đình Thăng Long hiện lên không xa vời, mà gần gũi và sống động qua từng đường nét, từng lớp men, từng dấu in trên mặt bát.












