Giá tượng chạm khắc Đức Quốc tổ Lạc Long Quân và các nhân vật thời đại Hùng Vương là một tác phẩm điêu khắc gỗ tiêu biểu, phản ánh đỉnh cao nghệ thuật chạm khắc truyền thống Việt Nam đầu thế kỷ XX, đồng thời là biểu tượng đặc sắc của tín ngưỡng thờ Quốc tổ và ý thức về cội nguồn dân tộc. Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tín ngưỡng, hiện vật đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2382/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2015.
Hiện vật hiện được lưu giữ và thờ phụng tại đền Nội (đền thờ Lạc Long Quân), thuộc thôn Bình Đà, xã Bình Minh, thành phố Hà Nội. Đây là ngôi đền gắn liền với truyền thuyết về Quốc tổ Lạc Long Quân và quá trình hình thành nhà nước Văn Lang thời các vua Hùng. Mặc dù bức phù điêu hiện còn được xác định chế tác vào năm Khải Định thứ 4 (1919), nhưng truyền thống thờ phụng Lạc Long Quân tại Bình Đà đã có lịch sử lâu đời, được lưu truyền qua hệ thống thần tích, ngọc phả và tín ngưỡng dân gian. Vì vậy, tác phẩm không chỉ là hiện vật thờ tự mà còn là sự kết tinh của ký ức cộng đồng về huyền thoại "Con Rồng Cháu Tiên" – cội nguồn thiêng liêng của dân tộc Việt Nam.
Được chế tác trên chất liệu gỗ, sơn son thếp vàng, bức giá tượng có kích thước lớn với chiều dài khoảng 2,8 mét và chiều rộng 2,2 mét. Toàn bộ tác phẩm được thể hiện bằng kỹ thuật chạm nổi tinh xảo, bố cục gồm năm tầng lớp hình ảnh liên kết chặt chẽ, tạo nên một trường cảnh quy mô và giàu tính tự sự. Ở vị trí trung tâm là hình tượng Quốc tổ Lạc Long Quân ngồi trên ngai vàng trong tư thế uy nghi, đầu đội mũ miện chạm lưỡng long chầu nguyệt, mặc long bào, chân đi hia, tay cầm hốt. Gương mặt được khắc họa phúc hậu nhưng vẫn toát lên thần thái của bậc khai quốc, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa uy quyền của bậc quân vương và vẻ từ hòa của một vị thủy tổ linh thiêng.
Bao quanh hình tượng trung tâm là hệ thống nhân vật được tổ chức thành nhiều lớp, gồm các quan văn, quan võ, thị nữ và đòan dân binh dâng lễ vật. Xen giữa các nhân vật là những hình ảnh voi, ngựa, hoa quả, thuyền rồng cùng cảnh người chèo thuyền trên sóng nước, tái hiện sinh động không gian sinh họat, lao động và nghi lễ của thời đại Hùng Vương theo quan niệm dân gian. Sự kết hợp giữa bố cục chặt chẽ, nhịp điệu tạo hình linh họat và kỹ thuật chạm khắc tinh vi đã tạo nên một tác phẩm có giá trị nghệ thuật nổi bật, đồng thời phản ánh trình độ chế tác gỗ truyền thống của nghệ nhân Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Giá trị của bức giá tượng không chỉ nằm ở phương diện tạo hình mà còn ở ý nghĩa văn hóa và tín ngưỡng sâu sắc. Hình tượng Quốc tổ Lạc Long Quân được xây dựng với thần thái uy nghiêm nhưng gần gũi, thể hiện quan niệm của người Việt về vị thủy tổ vừa là bậc đế vương, vừa là đấng che chở, dẫn dắt cộng đồng. Toàn bộ bố cục của tác phẩm như một bản diễn giải bằng ngôn ngữ điêu khắc về truyền thuyết dựng nước, góp phần khẳng định tinh thần "uống nước nhớ nguồn" và ý thức hướng về cội nguồn của dân tộc.
Bảo vật cũng gắn bó mật thiết với không gian văn hóa của đền Bình Đà và lễ hội truyền thống diễn ra hằng năm từ ngày 24 tháng Hai đến ngày 7 tháng Ba âm lịch. Các nghi lễ như rước bánh vía, lễ tắm đền và lễ dâng hương đã tạo nên một không gian thực hành tín ngưỡng liên tục qua nhiều thế hệ, trong đó bức giá tượng giữ vai trò là trung tâm của đời sống tâm linh cộng đồng. Sự gắn kết giữa hiện vật, di tích và lễ hội đã làm nên giá trị đặc biệt của di sản, nơi các yếu tố vật thể và phi vật thể hòa quyện thành một chỉnh thể thống nhất.
Với quy mô lớn, bố cục hoàn chỉnh và kỹ thuật chạm khắc tinh xảo, đây được đánh giá là bức phù điêu về Quốc tổ Lạc Long Quân có giá trị tiêu biểu và độc đáo bậc nhất hiện còn ở Việt Nam. Tác phẩm không chỉ cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc truyền thống, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và lịch sử mỹ thuật Việt Nam, mà còn phản ánh sinh động quá trình kiến tạo bản sắc văn hóa dân tộc thông qua các biểu tượng về nguồn gốc và cộng đồng.

Bao quanh hình tượng trung tâm là hệ thống nhân vật được tổ chức thành nhiều lớp, gồm các quan văn, quan võ, thị nữ và đoàn dân binh dâng lễ vật. Xen giữa các nhân vật là những hình ảnh voi, ngựa, hoa quả, thuyền rồng cùng cảnh người chèo thuyền trên sóng nước, tái hiện sinh động không gian sinh hoạt, lao động và nghi lễ của thời đại Hùng Vương theo quan niệm dân gian. Sự kết hợp giữa bố cục chặt chẽ, nhịp điệu tạo hình linh hoạt và kỹ thuật chạm khắc tinh vi đã tạo nên một tác phẩm có giá trị nghệ thuật nổi bật, đồng thời phản ánh trình độ chế tác gỗ truyền thống của nghệ nhân Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Giá trị của bức giá tượng không chỉ nằm ở phương diện tạo hình mà còn ở ý nghĩa văn hóa và tín ngưỡng sâu sắc. Hình tượng Quốc tổ Lạc Long Quân được xây dựng với thần thái uy nghiêm nhưng gần gũi, thể hiện quan niệm của người Việt về vị thủy tổ vừa là bậc đế vương, vừa là đấng che chở, dẫn dắt cộng đồng. Toàn bộ bố cục của tác phẩm như một bản diễn giải bằng ngôn ngữ điêu khắc về truyền thuyết dựng nước, góp phần khẳng định tinh thần "uống nước nhớ nguồn" và ý thức hướng về cội nguồn của dân tộc.
Bảo vật cũng gắn bó mật thiết với không gian văn hóa của đền Bình Đà và lễ hội truyền thống diễn ra hằng năm từ ngày 24 tháng Hai đến ngày 7 tháng Ba âm lịch. Các nghi lễ như rước bánh vía, lễ tắm đền và lễ dâng hương đã tạo nên một không gian thực hành tín ngưỡng liên tục qua nhiều thế hệ, trong đó bức giá tượng giữ vai trò là trung tâm của đời sống tâm linh cộng đồng. Sự gắn kết giữa hiện vật, di tích và lễ hội đã làm nên giá trị đặc biệt của di sản, nơi các yếu tố vật thể và phi vật thể hòa quyện thành một chỉnh thể thống nhất.
Với quy mô lớn, bố cục hoàn chỉnh và kỹ thuật chạm khắc tinh xảo, đây được đánh giá là bức phù điêu về Quốc tổ Lạc Long Quân có giá trị tiêu biểu và độc đáo bậc nhất hiện còn ở Việt Nam. Tác phẩm không chỉ cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc truyền thống, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và lịch sử mỹ thuật Việt Nam, mà còn phản ánh sinh động quá trình kiến tạo bản sắc văn hóa dân tộc thông qua các biểu tượng về nguồn gốc và cộng đồng.







