Giữa nhịp đô thị hóa nhanh của khu vực phía Tây Hà Nội, đình Thị Cấm vẫn hiện diện như một dấu mốc gợi nhớ về lịch sử lâu đời của vùng đất Xuân Phương. Ngôi đình nằm trong không gian làng Thị Cấm, nay thuộc phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội, là nơi cộng đồng thờ phụng Thành hoàng Phan Tây Nhạc Đại vương cùng ba vị phu nhân. Không chỉ có giá trị về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng, đình còn gắn với Hội thổi cơm thi Thị Cấm – một thực hành văn hóa đặc sắc đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021.
Theo tư liệu còn lưu tại di tích, đạo sắc phong niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ ba (1707) là hiện vật cổ nhất hiện được biết đến ở đình. Từ đó có thể thấy việc phụng thờ tại đây đã tồn tại ít nhất từ đầu thế kỷ XVIII, dù nguồn gốc của ngôi đình được đặt trong một lớp lịch sử và truyền thuyết lâu đời hơn. Đáng chú ý, Ngọc phả đình Thị Cấm do Nguyễn Bính biên sọan vào năm 1470 cũng được dẫn lại trong các công trình nghiên cứu về Phan Tây Nhạc, cho thấy câu chuyện về vị Thành hòang và vùng đất Thị Cấm đã được ghi chép từ nhiều thế kỷ trước.
Vị tướng trong truyền thuyết và ký ức của làng
Theo truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, Phan Tây Nhạc quê ở Hà Trung, Châu Ái, là người có sức khỏe phi thường, văn võ song toàn. Khi đất nước có giặc, ông theo quân của vua Hùng Duệ Vương và được giao cùng Tản Viên Sơn Thánh đem quân đi dẹp loạn. Trong câu chuyện dân gian về ông, hình ảnh một vị tướng tài không chỉ gắn với việc đánh giặc mà còn với khả năng tổ chức quân đội, chăm lo binh lương và giúp dân ổn định cuộc sống.
Sau những năm chinh chiến, Phan Tây Nhạc được truyền thuyết kể rằng đã đưa ba người vợ về sinh sống tại vùng Phương Canh. Ba vị phu nhân được phối thờ tại đình gồm Trinh Liệt công chúa, Hữu Hoàng hậu công chúa và Hoa Dung công chúa; trong đó Hoa Dung còn được nhắc tới với công lao giữ thành, chăm lo quân lương và truyền dạy nghề cho dân. Những câu chuyện ấy tạo nên một không gian thờ tự không chỉ dành cho một vị tướng mà còn ghi nhớ vai trò của những người phụ nữ đứng phía sau việc giữ quân, giữ làng và chăm lo cuộc sống cộng đồng.
Một lớp ký ức đặc biệt gắn với Thị Cấm là câu chuyện về tuyển quân và chăm lo hậu cần. Theo truyền thuyết, khi đóng quân ở khu vực này, Phan Tây Nhạc tổ chức thi nấu cơm để tìm những người khéo léo, nhanh nhẹn phục vụ quân đội. Từ đó, tục kéo lửa, lấy nước và nấu cơm được cộng đồng gìn giữ, tái hiện trong lễ hội hàng năm. Dù câu chuyện thuộc về truyền thuyết dân gian, nó đã trở thành một phần quan trọng trong cách cộng đồng Thị Cấm lý giải về nguồn gốc và ý nghĩa của lễ hội.
Một ngôi đình mang dáng dấp kiến trúc làng Bắc Bộ
Đình Thị Cấm được dựng trên khu đất tương đối bằng phẳng, liền với khu dân cư của làng và quay về hướng Đông, hướng về phía kinh thành Thăng Long xưa. Cấu trúc của đình gồm tam quan, nhà ngang và khu đình chính với nhiều lớp không gian nối tiếp nhau. Đại bái có năm gian, tiếp đến là phương đình, rồi đình trong với bái đường và hậu cung. Cách tổ chức này tạo nên một trục không gian chuyển tiếp từ bên ngoài vào khu vực thờ tự, đồng thời mang đặc trưng quen thuộc của kiến trúc đình làng truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ.
Điều đáng chú ý là ngôi đình đã trải qua nhiều lần tu bổ. Những thay đổi ấy phản ánh chính quá trình tồn tại của di tích trong đời sống đương đại: công trình vừa phải được gìn giữ như một di sản, vừa tiếp tục đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Hồ sơ về quá trình tu bổ cho thấy các hạng mục của đình từng có những vấn đề về xuống cấp và kết cấu, sau đó được đầu tư tu bổ, tôn tạo. Năm 2022, Hà Nội tổ chức lễ khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo đình Thị Cấm đồng thời đón nhận Bằng công nhận Hội thổi cơm thi Thị Cấm là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đình Thị Cấm được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 168-VH/QĐ ngày 2/3/1990 của Bộ Văn hóa – Thông tin. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị của di tích không chỉ đối với cộng đồng địa phương mà còn trong hệ thống di sản lịch sử, văn hóa của Hà Nội.
Khi di sản được kể bằng lửa, nước và hạt gạo
Nếu những mái đình, sắc phong và tượng thờ giúp người ta nhận ra chiều sâu lịch sử của Thị Cấm, thì lễ hội kéo lửa – thổi cơm thi lại là phần di sản khiến ngôi đình trở nên sống động nhất.
Ngày nay, hội được tổ chức vào mùng 8 tháng Giêng, với các phần thi chạy lấy nước, kéo lửa và thổi cơm. Bốn đội thi đại diện cho bốn giáp xưa của làng cùng thực hiện những công việc vốn rất quen thuộc với cư dân nông nghiệp: lấy nước, tạo lửa, xay giã và nấu cơm. Chính những thao tác tưởng như giản dị ấy lại tạo nên một cuộc thi sôi nổi, đòi hỏi sự phối hợp nhanh chóng giữa các thành viên.
Phần kéo lửa luôn là một trong những khoảnh khắc được chờ đợi nhất. Từ những vật liệu quen thuộc như tre, rơm và bùi nhùi, các đội phải tạo ra ngọn lửa trong thời gian rất ngắn. Sau đó, công việc nấu cơm được tiếp tục giữa tiếng cổ vũ của người xem. Khi cơm chín, thành quả được dâng lên Thành hoàng, biến một cuộc thi dân gian thành một nghi thức tưởng nhớ tiền nhân.
Điều thú vị ở lễ hội Thị Cấm là một hoạt động thường nhật như nấu cơm được nâng lên thành một ký ức cộng đồng. Người dân không chỉ tái hiện một câu chuyện về vị tướng xưa, mà còn cùng nhau thực hành những kỹ năng, trình tự và biểu tượng đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Năm 2021, Hội thổi cơm thi Thị Cấm chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Từ một ngôi đình đến mối giao hiếu giữa hai làng
Đình Thị Cấm còn nằm trong một không gian văn hóa rộng hơn, gắn bó mật thiết với làng Hòe Thị bên cạnh. Hai làng cùng thờ Phan Tây Nhạc và từ lâu duy trì tục rước giao hiếu, qua đó thể hiện mối quan hệ cộng đồng được truyền lại qua nhiều thế hệ. Theo lệ hội, ngày 12 tháng 2 âm lịch, đoàn rước từ Thị Cấm lên Hòe Thị; sáng ngày 13, đoàn rước của Hòe Thị lại xuống Thị Cấm.
Những nghi lễ ấy không chỉ là sự tưởng niệm Thành hoàng mà còn thể hiện cách các làng quê truyền thống duy trì quan hệ với nhau thông qua tín ngưỡng. Việc cùng thờ một vị thần, cùng thực hành nghi lễ và cùng tham gia những cuộc rước khiến ký ức về lịch sử được nối với tình cảm cộng đồng. Trong trường hợp Thị Cấm, ngôi đình vì thế không đứng riêng lẻ, mà là một phần của mạng lưới làng - đình - lễ hội - tín ngưỡng đã hình thành từ lâu trên vùng đất Phương Canh.
Ngày nay, giữa khu vực đô thị đã có nhiều thay đổi, đình Thị Cấm vẫn giữ được vai trò như một điểm tựa để cộng đồng nhận diện lịch sử của chính nơi mình đang sống. Đứng trong sân đình, có thể thấy rõ sự đan xen giữa một không gian làng truyền thống và diện mạo đô thị hiện đại. Chính sự tồn tại song song ấy khiến di tích trở nên đáng chú ý: lịch sử không nằm tách biệt khỏi đời sống, mà tiếp tục được cộng đồng sử dụng, kể lại và thực hành.
Đến đình Thị Cấm, người ta có thể bắt đầu từ một ngôi đình cổ, tìm hiểu câu chuyện về Phan Tây Nhạc, nhìn vào những lớp kiến trúc và tư liệu còn lưu giữ; nhưng điều khiến nơi đây đáng nhớ hơn cả có lẽ là khi nhận ra một di sản vẫn đang được sống cùng cộng đồng. Từ tiếng trống hội, đoàn rước, ngọn lửa được kéo lên từ tre và rơm cho tới nồi cơm dâng Thành hoàng, những thực hành ấy khiến câu chuyện của ngôi đình không dừng lại ở quá khứ.
Giữa một Hà Nội đang không ngừng thay đổi, đình Thị Cấm là nơi có thể nhìn thấy một phần ký ức làng Việt vẫn tiếp tục hiện diện – trong kiến trúc, trong tín ngưỡng, trong lễ hội và trong cách người dân gìn giữ mối liên hệ với vùng đất của mình. Chính sự tiếp nối ấy tạo nên sức sống riêng cho di tích và khiến một chuyến ghé thăm đình không chỉ là tìm hiểu một công trình cổ, mà còn là dịp để chạm vào một phần văn hóa cộng đồng của Hà Nội.
