Giữa một khu vực phía Tây Hà Nội đang thay đổi từng ngày, đình Kiều Mai vẫn hiện diện như một khỏang không gian lắng lại của làng quê xưa. Không chỉ là nơi thờ Thành hòang, ngôi đình còn lưu giữ trong kiến trúc, hiện vật và những sinh họat cộng đồng nhiều lớp ký ức về một vùng đất ven sông Nhuệ. Được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1994, đình Kiều Mai là một trong những công trình cổ còn lưu giữ khá rõ diện mạo của đình làng Bắc Bộ.
Theo tư liệu về di tích, đình được dựng từ khoảng thế kỷ XVII và đã trải qua nhiều lần tu bổ. Những dấu tích còn lại, đặc biệt là văn bia niên đại Cảnh Trị nguyên niên (1663), cùng hệ thống sắc phong và thần phả, cho thấy nơi đây từ lâu đã là một không gian tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng Kiều Mai.
Điều thú vị khi tìm hiểu đình Kiều Mai là câu chuyện về vị Thành hoàng được thờ tại đây – Đào Trường, tức thần Bạch Hạc Tam Giang. Theo truyền thuyết được lưu truyền trong thần tích, ông là vị tướng dưới thời Hùng Duệ Vương, có công chỉ huy quân Văn Lang chống giặc phương Bắc, trấn giữ vùng Bạch Hạc và sau đó dẹp loạn tại Hồng Châu. Sau khi ông qua đời, triều đình truyền lập đền miếu phụng thờ ở nhiều nơi và phong ông là bậc Thượng đẳng phúc thần. Câu chuyện ấy phản ánh một mô típ quen thuộc trong văn hóa làng Việt: những người có công với đất nước được cộng đồng địa phương tôn làm Thành hoàng, trở thành điểm tựa tinh thần và biểu tượng của sự che chở cho làng.
Từ câu chuyện về Thành hoàng, đình Kiều Mai cũng cho thấy cách lịch sử quốc gia được tiếp nhận và lưu giữ trong ký ức của một cộng đồng làng. Những câu chuyện về các vị tướng, những chiến công bảo vệ đất nước, khi đi vào không gian đình làng, không còn chỉ là những sự kiện của quá khứ mà trở thành một phần trong đời sống tinh thần của người dân. Thành hoàng được thờ phụng, sắc phong được gìn giữ, lễ hội được thực hành – tất cả cùng tạo nên mối liên hệ giữa hiện tại và những thế hệ đã đi trước.
Không gian đình được tổ chức theo cấu trúc truyền thống với giếng nước, sân đình, hai dãy giải vũ và tòa đại đình. Từ giếng nước đi qua sân là đến khu vực thờ tự chính. Cách bố trí ấy tạo nên một chuỗi không gian chuyển tiếp khá rõ ràng: từ cảnh quan sinh hoạt của làng đến không gian linh thiêng bên trong đình. Giếng cổ phía trước đình cũng là một chi tiết đáng chú ý, góp phần tạo nên mối liên hệ giữa di tích và cảnh quan làng quê vốn có.
Nổi bật nhất vẫn là tòa đại đình, nơi tập trung những giá trị kiến trúc và nghệ thuật đặc sắc. Công trình mang kết cấu gỗ truyền thống, mái lợp ngói, các bộ vì được làm theo lối chồng rường, giá chiêng và bẩy hiên – những kỹ thuật quen thuộc trong kiến trúc đình làng Bắc Bộ.
Điểm đáng chú ý của đình Kiều Mai nằm ở cách xử lý khối kiến trúc và hướng của đầu hồi, được xem là một nét khá hiếm trong hệ thống đình cổ. Cùng với đó là những chi tiết chạm khắc còn được bảo lưu, giúp người xem hình dung phần nào tư duy thẩm mỹ của nghệ nhân xưa. Trên các bức cốn, cửa võng và phần mái là những đề tài quen thuộc như tứ linh, tứ qúy, mây, sóng nước, được sơn son thếp vàng. Những hình tượng này không chỉ làm đẹp cho công trình mà còn gửi gắm quan niệm của người xưa về thiên nhiên, quyền lực, sự sinh sôi và những điều tốt lành.
Bước vào bên trong, cảm giác nổi bật không còn là sự rộng lớn của không gian mà là sự dày đặc của những dấu vết thời gian. Từng mảng chạm gỗ, lớp sơn son, những bộ vì và đồ thờ tạo nên một tổng thể có chiều sâu. Phía hậu cung là khám gỗ đặt long ngai, bài vị của Thành hoàng, giữ vai trò trung tâm của không gian thờ tự.
Giá trị của đình Kiều Mai còn được thể hiện rất rõ qua hệ thống di vật phong phú. Thần phả, sắc phong, bia đá, chuông đồng, long đình, long ngai, bài vị, đồ thờ… là những tư liệu vật chất giúp kể lại lịch sử của chính ngôi đình và cộng đồng đã gìn giữ nó. Đáng chú ý, đình hiện còn lưu giữ các sắc phong có niên hiệu Quang Trung năm thứ 5 (1792), Cảnh Thịnh năm thứ 9 (1801) cùng nhiều văn bia ghi việc tu bổ di tích. Những hiện vật này không chỉ có giá trị về niên đại mà còn cho thấy đình làng từng giữ vai trò như thế nào trong đời sống xã hội và tín ngưỡng của cộng đồng.
Nhưng sẽ là thiếu nếu chỉ nhìn đình Kiều Mai như một công trình kiến trúc cổ. Điều làm cho ngôi đình tiếp tục có sức sống nằm ở mối quan hệ giữa di tích và cộng đồng. Kiều Mai vốn là một làng có đời sống văn hóa phong phú, trong đó nổi bật là mối quan hệ giao hiếu lâu đời với làng Phú Mỹ. Tục kết chạ Kiều Mai – Phú Mỹ đã được duy trì qua nhiều thế hệ và được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021. Theo tư liệu của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, hai làng từng có khoán ước kết chạ từ năm 1745, và tục lệ này được lưu giữ, thực hành cho đến nay.
Từ đó có thể thấy đình không chỉ là nơi người dân đến thắp hương hay tổ chức nghi lễ. Đây còn là một không gian để cộng đồng gặp gỡ, ghi nhớ nguồn cội và duy trì những mối quan hệ xã hội. Trong những dịp lễ hội, ký ức về làng, về Thành hoàng và về tình nghĩa giữa các cộng đồng được tái hiện thông qua nghi lễ và các hình thức sinh hoạt văn hóa. Chính những thực hành ấy khiến di tích không bị tách khỏi đời sống mà tiếp tục được sử dụng và trao truyền.
Đình Kiều Mai vì thế có một sức hấp dẫn rất riêng. Nếu những công trình lớn của Hà Nội kể câu chuyện về kinh đô, triều đại hay những biến cố của đất nước, thì đình làng lại giúp người ta nhìn lịch sử từ một quy mô gần gũi hơn – lịch sử của một làng, một cộng đồng và những con người đã cùng nhau tạo nên ký ức về nơi mình sinh sống.
Trong không gian đô thị hôm nay, đứng trước mái đình, sân đình hay những mảng chạm gỗ đã nhuốm màu thời gian, người ta có thể cảm nhận khá rõ sự chuyển mình của Kiều Mai: một vùng đất từng mang diện mạo làng quê, nay nằm giữa một Hà Nội ngày càng hiện đại. Thế nhưng, chính sự tồn tại của ngôi đình cho thấy đô thị hóa không làm cho những ký ức ấy biến mất hoàn toàn. Chúng vẫn có thể được lưu giữ trong kiến trúc, trong đồ thờ, trong lễ hội và trong câu chuyện được người dân kể lại cho thế hệ sau.
