Giữa không gian Hồ Gươm – một trong những biểu tượng quen thuộc nhất của Hà Nội – Đền Ngọc Sơn hiện lên như một điểm nhấn vừa cổ kính, vừa gần gũi. Nằm trên đảo Ngọc, giữa mặt nước xanh của hồ Hoàn Kiếm, ngôi đền không chỉ thu hút bởi vẻ đẹp của một công trình kiến trúc truyền thống mà còn bởi lớp lịch sử, tín ngưỡng và những câu chuyện đã gắn bó với mảnh đất Thăng Long qua nhiều thế kỷ. Cùng với hồ Hoàn Kiếm và khu tưởng niệm vua Lê, Đền Ngọc Sơn thuộc di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hòan Kiếm và Đền Ngọc Sơn, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2013.
Lịch sử của đảo Ngọc Sơn cũng lâu đời hơn diện mạo ngôi đền ngày nay. Theo tư liệu của Hà Nội, hòn đảo từng mang nhiều tên gọi qua các thời kỳ, từ Tượng Nhĩ, Ngọc Tượng đến Ngọc Sơn. Thời Trần, khu vực này từng có liên hệ với không gian luyện thủy quân; đến thời Lê – Trịnh, trên đảo xuất hiện những công trình phục vụ sinh hoạt và thưởng ngoạn của tầng lớp cung đình. Những thay đổi ấy cho thấy đảo Ngọc Sơn không phải một không gian tách biệt, mà luôn nằm trong dòng vận động của lịch sử và đời sống đô thị Thăng Long.
Ngôi đền hiện nay được khởi xây vào mùa thu năm 1841 và được tu sửa quy mô vào năm 1865, dưới sự đứng ra trông coi của nhà nho Nguyễn Văn Siêu. Cũng từ đợt tu sửa này, một quần thể kiến trúc có bố cục đặc biệt đã dần hình thành, gồm Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc, Đắc Nguyệt Lâu và đền Ngọc Sơn. Các công trình không đứng riêng lẻ mà tạo thành một chỉnh thể hài hòa giữa kiến trúc và cảnh quan mặt nước, trở thành một trong những hình ảnh đặc trưng nhất của Hồ Gươm.
Đi từ khu vực bờ hồ vào đền, du khách trước tiên bắt gặp Tháp Bút – công trình bằng đá với hình tượng cây bút vươn lên trời và ba chữ “Tả thanh thiên”. Tiếp đó là Đài Nghiên, một nghiên mực bằng đá được đặt trên lưng ba con cóc. Hai công trình nhỏ nhưng giàu tính biểu tượng này gắn với tinh thần tôn trọng tri thức, văn chương và đạo học của người xưa. Không gian ấy khiến hành trình vào đền giống như một sự chuyển tiếp từ thế giới đời thường sang một không gian được gửi gắm nhiều tầng ý nghĩa văn hóa.
Nổi bật giữa mặt hồ là cầu Thê Húc, cây cầu gỗ sơn son với những đường cong mềm mại. Tên gọi “Thê Húc” mang ý nghĩa đón ánh sáng ban mai, gợi nên một cách đặt tên giàu chất thi vị của người xưa. Từ xa, màu đỏ của cầu nổi bật trên nền xanh của Hồ Gươm; khi đứng trên cầu, người tham quan có thể đồng thời nhìn thấy mặt nước, hàng cây ven hồ, Tháp Rùa và mái đền cổ kính phía trước. Chính sự kết hợp giữa kiến trúc nhân tạo và cảnh quan tự nhiên đã giúp hình ảnh cầu Thê Húc – đền Ngọc Sơn trở thành một trong những biểu tượng thị giác quen thuộc nhất của Hà Nội.
Qua cầu là Đắc Nguyệt Lâu, rồi đến không gian đền chính. Bên trong, tín ngưỡng thờ phụng phản ánh khá rõ sự giao thoa của đời sống tinh thần Việt Nam. Đền thờ Đức Đại Vương Trần Hưng Đạo và Văn Xương Đế Quân, đồng thời có không gian gắn với Phật giáo. Phía Nam là đình Trấn Ba, một công trình mang dáng vẻ thanh thoát, được đặt trong mối quan hệ hài hòa với mặt hồ. Sự hiện diện của nhiều lớp tín ngưỡng trong cùng một quần thể là một biểu hiện sinh động của đời sống văn hóa truyền thống, nơi Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo từng có sự đan xen trong thực hành tín ngưỡng của người Việt.
Đền Ngọc Sơn còn đặc biệt bởi vì đây là nơi mà lịch sử, huyền thoại và ký ức đô thị cùng tồn tại. Nhắc đến Hồ Gươm là nhắc đến truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm cho Rùa thần – một câu chuyện đã trở thành một phần quan trọng trong ký ức văn hóa của người Hà Nội. Không gian đền, hồ nước và Tháp Rùa vì thế không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc cảnh quan mà còn tạo nên một không gian biểu tượng, nơi những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác tiếp tục được kể lại. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cũng từng xây dựng các hoạt động tham quan, trải nghiệm dựa trên chính những truyền thuyết và nghi lễ gắn với không gian này.
Nếu nhìn Đền Ngọc Sơn từ góc độ kiến trúc, điều đáng chú ý không nằm ở quy mô lớn mà ở khả năng tạo nên một chỉnh thể hài hòa trong một không gian tương đối nhỏ. Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc, Đắc Nguyệt Lâu, đình Trấn Ba và đền chính lần lượt xuất hiện như những lớp không gian, mỗi nơi mang một hình thức và ý nghĩa riêng nhưng cùng hướng về đảo Ngọc. Thiên nhiên, mặt nước, cây xanh, vật liệu truyền thống, màu sơn son và những chi tiết kiến trúc cổ tạo nên một cảnh quan vừa trang nghiêm vừa thơ mộng. Chính vì vậy, Đền Ngọc Sơn không chỉ là một nơi thờ tự mà còn là một công trình có giá trị nghệ thuật và cảnh quan nổi bật của trung tâm Hà Nội.
Điều thú vị là sức hấp dẫn của Đền Ngọc Sơn không chỉ nằm trong quá khứ. Đối với người Hà Nội hôm nay, đây vẫn là một địa điểm quen thuộc trong nhịp sống của thành phố: một nơi để tìm hiểu lịch sử, chiêm ngưỡng kiến trúc, cảm nhận vẻ đẹp Hồ Gươm và đôi khi chỉ đơn giản là bước qua cầu Thê Húc, đứng lại bên mặt nước và ngắm nhìn một Hà Nội rất khác với những con phố đông đúc xung quanh.
Bởi vậy, trong hành trình khám phá những di tích tiêu biểu của Thủ đô, Đền Ngọc Sơn là một điểm đến đặc biệt ở chỗ lịch sử không nằm tách biệt phía sau những bức tường. Lịch sử hiện diện trong từng tên gọi, từng biểu tượng, từng công trình và cả cảnh quan xung quanh. Từ Tháp Bút gợi nhắc truyền thống trọng chữ nghĩa, cầu Thê Húc nối đôi bờ không gian văn hóa, đến ngôi đền nằm giữa đảo Ngọc và câu chuyện về vua Lê Lợi – tất cả tạo thành một không gian cô đọng nhưng giàu chiều sâu.
Đến Đền Ngọc Sơn, vì thế, không chỉ là đến một điểm tham quan nổi tiếng của Hà Nội. Đó còn là dịp để đứng giữa một biểu tượng của Thủ đô và cảm nhận cách lịch sử, tín ngưỡng, văn chương, kiến trúc và cảnh quan đã cùng nhau tạo nên một Hồ Gươm rất riêng – nơi mỗi lần trở lại, người ta vẫn có thể nhìn thấy thêm một câu chuyện mới phía sau những điều tưởng như đã quá quen thuộc.













