Giữa không gian linh thiêng của chùa Thiên Mụ bên bờ sông Hương, Đại hồng chung không chỉ là một pháp khí Phật giáo mà còn là một kiệt tác đặc biệt của nghệ thuật đúc đồng thời chúa Nguyễn. Được đúc vào năm 1710 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, quả chuông đã vượt lên giá trị của một cổ vật thông thường để trở thành biểu tượng văn hóa, tôn giáo và lịch sử tiêu biểu của xứ Huế. Tiếng chuông ấy, từ lâu, không chỉ ngân vang trong khuôn viên một ngôi chùa mà còn đi vào ký ức cộng đồng, trở thành thanh âm gắn với bản sắc đất cố đô.
Với những giá trị nổi bật và độc bản, Đại hồng chung chùa Thiên Mụ đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia ngay trong đợt đầu tiên, theo Quyết định số 1426/QĐ-TTg ngày 01/10/2012. Danh hiệu ấy không chỉ khẳng định vị thế đặc biệt của hiện vật trong kho tàng di sản Việt Nam, mà còn cho thấy sức sống bền bỉ của một tác phẩm đã đi qua hơn ba thế kỷ lịch sử.
Điều làm nên sức hấp dẫn của Đại hồng chung trước hết nằm ở nguồn gốc và minh văn trên thân chuông. Quả chuông được đúc vào ngày Phật đản, tháng Tư năm Canh Dần, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 6, tức năm 1710, theo sự chỉ đạo trực tiếp của Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu. Bài minh văn trên chuông không chỉ ghi lại sự kiện đúc chuông mà còn cho thấy mối liên hệ sâu sắc giữa quyền lực chính trị, đời sống tôn giáo và tư tưởng trị quốc của một thời đại. Hiện nay, bảo vật đang được lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, thuộc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế.
Về hình thức, đây là một hiện vật có quy mô đồ sộ và cấu trúc cân đối hiếm thấy. Chuông cao 240 cm, thân chuông cao 188 cm, quai cao 52 cm, đường kính miệng đạt 140 cm, nặng gần 2 tấn. Quai chuông được tạo hình bồ lao hai đầu quay ra hai hướng, lưng uốn cong đỡ lấy đóa sen thanh thoát, bốn chân quắp chặt vào đỉnh chuông. Thân chuông được chia mảng rõ ràng bằng các đường gờ nổi, trang trí rồng năm móng, chim phụng, núm gõ hình mặt trời cách điệu, bát quái, bát bửu và văn thủy ba. Từng chi tiết đều cho thấy bàn tay tài hoa và tư duy tạo hình tinh tế của người thợ xưa, khi kỹ thuật đúc đồng đã đạt đến trình độ cao cả về mỹ thuật lẫn kết cấu.
Không chỉ đẹp ở hình thức, Đại hồng chung chùa Thiên Mụ còn mang trong mình chiều sâu lịch sử đáng chú ý. Hiện vật gắn với cuộc đời và sự nghiệp của chúa Nguyễn Phúc Chu, người có nhiều đóng góp trong việc mở mang bờ cõi về phía Nam và chấn hưng Phật giáo ở Đàng Trong. Việc ông tự xưng Thiên Túng đạo nhân và tiếp nhận Bồ tát giới cho thấy sự hòa quyện giữa quyền lực thế tục và tinh thần Phật giáo trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Minh văn trên chuông vì thế không chỉ là lời ghi công đức mà còn là tư liệu gốc quý giá phản ánh tư tưởng chính trị, tôn giáo và văn hóa của chính quyền chúa Nguyễn.
Những dòng chữ Hán được khắc trên chuông
Đại hồng chung là một minh chứng sinh động cho tinh thần dung hợp của văn hóa Việt Nam. Những dòng chữ Hán khắc trên chuông cùng các cụm đại tự như “Hoàng đồ củng cố”, “Đế đạo hà xương”, “Phật nhật tăng huy”, “Pháp luân thường chuyển” cho thấy khát vọng về một đất nước yên ổn, đạo lý hưng thịnh, mưa thuận gió hòa. Sự kết hợp giữa yếu tố Phật giáo, Khổng giáo và Đạo giáo trên cùng một hiện vật phản ánh tư tưởng “tam giáo đồng nguyên” vốn rất đặc trưng trong đời sống tinh thần truyền thống.
Đây cũng là một thành tựu đáng kinh ngạc của nghệ thuật đúc đồng đầu thế kỷ XVIII. Việc lựa chọn hợp kim, tạo dáng cân xứng, xử lý hoa văn nổi khối và đặc biệt là thiết kế lỗ thoát âm ở đỉnh chuông cho thấy sự am hiểu sâu sắc về vật lý âm thanh của người xưa. Nhờ vậy, chuông không chỉ bền chắc mà còn cho âm vang sâu, ngân dài, tạo nên giá trị thẩm mỹ và công năng hiếm có.
Lỗ thoát âm ở chính giữa đỉnh chuông
Trong hệ sinh thái di sản Huế, Đại hồng chung giữ vai trò không thể tách rời với quần thể chùa Thiên Mụ và cảnh quan văn hóa ven sông Hương. Cùng với tháp Phước Duyên, bia đá, rùa đá và toàn bộ không gian chùa, quả chuông góp phần tạo nên hình ảnh một Huế trầm mặc, thiền vị và giàu chiều sâu lịch sử. Không chỉ là điểm nhấn của du lịch di sản, hiện vật còn là nguồn tư liệu quan trọng cho các nghiên cứu về tôn giáo, nghệ thuật, lịch sử và bản sắc văn hóa địa phương.
Hiện nay, chuông vẫn được treo trang trọng trong nhà chung hình lục giác tại chùa Thiên Mụ, phục vụ việc trưng bày và thưởng lãm công cộng. Dù tình trạng bảo quản nhìn chung còn tốt, hiện vật đã xuất hiện một số dấu vết tác động vật lý và mài mòn theo thời gian. Vì vậy, các biện pháp bảo vệ, khoanh vùng tiếp xúc và số hóa tư liệu đang được triển khai nhằm gìn giữ bảo vật cho lâu dài. Điều đó cho thấy việc bảo tồn một cổ vật không chỉ là giữ lại hình hài vật chất, mà còn là gìn giữ ký ức lịch sử và chiều sâu tinh thần mà nó chuyên chở.
Đại hồng chung chùa Thiên Mụ vì thế không đơn thuần là một quả chuông cổ. Đó là tiếng vọng của một triều đại, là chứng tích của kỹ nghệ đúc đồng bậc thầy, là kết tinh của tư tưởng tôn giáo và cũng là một phần linh hồn của Huế. Từ một hiện vật đứng yên trong không gian chùa, chuông đã trở thành lời mời gọi người hôm nay bước chậm lại, lắng nghe lịch sử bằng chính âm thanh của quá khứ.
