Trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam, chuông chùa Vân Bản là một cổ vật bằng đồng đặc biệt qúy hiếm, kết tinh trình độ nghệ thuật đúc chuông thời Trần và phản chiếu chiều sâu đời sống tâm linh của cư dân Đại Việt thế kỷ XIII – XIV. Không chỉ là một pháp khí Phật giáo, quả chuông còn là chứng tích lịch sử gắn với vùng đất cảng Hải Phòng, nơi từng lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa, tôn giáo và quyền lực qua nhiều thế kỷ.
Chuông được phát hiện năm 1958 dưới lòng biển Đồ Sơn, trong mối liên hệ với phế tích chùa Vân Bản và tháp Tường Long xưa. Với niên đại khỏang thế kỷ XIII – XIV, hiện vật hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số đăng ký LSb.18165. Đáng chú ý, ngày 01/10/2012, chuông chùa Vân Bản đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1426/QĐ-TTg, ghi nhận giá trị đặc biệt của cổ vật trong lịch sử và văn hóa dân tộc.
Về hình thức, chuông có kích thước lớn, cao 127 cm, đường kính miệng 80 cm, được đúc hòan tòan bằng đồng với kỹ thuật rất cao. Quai chuông mang dáng vẻ uy nghi với hình tượng hai con rồng đấu lưng vào nhau, thân rồng phủ vảy tinh xảo, đỉnh quai kết thúc bằng búp sen thanh thóat. Thân chuông được chia thành nhiều ô cân đối bằng các gân nổi, trên đó nổi bật là hệ thống minh văn Hán tự cùng những họa tiết hoa cúc, cánh sen và các núm gõ được tạo tác công phu. Tất cả tạo nên một tổng thể vừa bề thế, vừa hài hòa, cho thấy tay nghề bậc thầy của nghệ nhân đúc đồng thời Trần.
Giá trị lớn nhất của chuông chùa Vân Bản không chỉ nằm ở vẻ đẹp tạo hình mà còn ở lớp thông tin lịch sử được lưu giữ ngay trên thân chuông. Những bài minh khắc bằng chữ Hán ghi chép việc cúng dường ruộng đất cho nhà chùa và nhắc tới chức danh Quan Tả Bộc Xạ, qua đó cung cấp tư liệu trực tiếp về cơ cấu quan lại, chính sách ruộng đất và đời sống tôn giáo dưới triều Trần. Đây là nguồn sử liệu gốc vô cùng quý giá, giúp giới nghiên cứu tiếp cận sâu hơn với lịch sử xã hội Đại Việt từ chính lời chứng của hiện vật.
Minh văn khắc trên thân chuông
Trên phương diện văn hóa, quả chuông là minh chứng cho sự hòa quyện giữa Phật giáo Đại thừa và tín ngưỡng bản địa, đồng thời phản ánh vai trò của chùa Vân Bản như một trung tâm sinh họat tinh thần quan trọng ở vùng duyên hải Đồ Sơn. Các mô-típ sen, cúc trên chuông không chỉ làm đẹp cho hiện vật mà còn gửi gắm ý niệm thanh tịnh, bền vững và từ bi của đạo Phật. Từ một cổ vật nằm sâu dưới đáy biển, chuông chùa Vân Bản hôm nay trở thành điểm nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa Đồ Sơn và Thăng Long, giữa một vùng di sản địa phương với ký ức chung của dân tộc.
Từ đáy biển trở về với không gian bảo tàng, chuông chùa Vân Bản tiếp tục kể câu chuyện về một trung tâm Phật giáo từng hiện diện bên vùng duyên hải Đồ Sơn và về trình độ thủ công đạt đến đỉnh cao của người Việt thời Trần. Không chỉ là một cổ vật quý hiếm, đây còn là chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, khơi gợi cho người xem sự tò mò về những lớp lịch sử còn ẩn giấu sau từng nét chạm, từng tiếng chuông tưởng như vẫn còn vang vọng qua nhiều thế kỷ.
